Potapow, tagta çyk! 2 (Powest)

Tamara KRÝUKOWA,
rus ýazyjysy

(Dowamy. Başlangyjy žurnalyň geçen sanynda).

Nä­me bol­sa-da, synp žur­na­lyn­da iki­li­ge de­rek «gm» du­ra­ny ýag­şy. In­di Lýo­ha özü­niň öwer­lik däl ýag­da­ýy bi­len yla­laş­mak aza­jy­gym bol­sa ýe­ňil düş­di. Ol oňaý­ly­ja otu­ryp, ga­raş­ma­ga baş­la­dy.

Sa­pak ta­mam­lan­ma­jak ýa­ly­dy. Lýo­ha yş­gap­da dört ep­le­nip otyr­dy, aýak­la­ry gur­şup, boý­ny ga­tap­dy. Ol aza­jyk dy­zy­ny ýaz­mak­çy bo­lup ge­ri­nen­de, kel­le­si ýo­kar­ky tek­jä deg­di. Tek­jä­niň nur­bat­la­ry örän gow­şap­dy. Lýo­ha se­re­sap­ly­lyk bi­len yza süýş­mek­çi bo­lan­da, nur­bat­lar ýe­rin­den sy­pyp, onuň eg­ni­ne gaç­dy. Bag­ty­na, o di­ýen uly goh tur­ma­dy. Žen­ka yş­gap­dan ge­len se­si eşi­dip, ha­ýal et­män mu­nuň ala­jy­ny tap­dy. Ol ki­tap­la­ry­ny ýe­re zyň­dy-da, Tai­si­ýa Iwa­now­nanyň ar­ka­syn­dan okuw­çy­la­ra ta­rap se­re­dip:

— Ba­gyş­laň, mu­gal­lym! Bil­geş­le­ýin et­me­dim — di­ýdi.

Bu söz­le­ri jo­gap­syz go­ýan mu­gal­lym üm­süm ba­şy­ny ýaý­kap, tag­ta­da çe­kip otu­ran çyz­gy­sy­ny do­wam et­di. Mu­gal­lym öňü­ne ba­kan ba­dy­na, Žen­ka yş­ga­ba ta­rap haý­bat­ly se­ret­di. Lýo­ha­nyň kel­le­si ni­re­de­kä!

Lýo­ha bol­sa nä­dip ýy­kyl­man dur­mak ba­ra­da oý­lan­ýar­dy. Ol in­di ozal­ky­sy ýa­ly he­zil edip otu­ra­nok­dy, ga­dy­my at­lant­lar ýa­ly, egin­le­ri bi­len gaç­jak bol­ýan tek­jä­ni sak­la­ýar­dy. Ahy­ry ol ýa­dap ug­ra­dy, sa­pa­gyň so­ňu­na çen­li şeý­dip dur­ma­gyň müm­kin däl­di­gi­ne onuň özem dü­şün­di. Tiz wagt­dan yş­ga­byň için­den ala-goh eşi­dil­di.

Beý­le go­hy bil­dir­mez­lik üçin azyn­dan on­lar­ça ki­ta­by ýe­re zyň­ma­ly­dy. Tai­si­ýa Iwa­now­na­nyň ga­ha­ry gel­di. Ol:

— Bu nä­mäň go­hy? Si­nit­syna, ha­ny, bar, yş­ga­by aç! — di­ýip gy­gyr­dy.

Si­nit­si­na gor­ku­dan ýa­ňa tit­re­ýän aýak­la­ry­nyň üs­tü­ne ga­lyp, yş­ga­ba ta­rap ýö­nel­di-de, ga­py­sy­ny aç­dy. Onuň için­de gö­ren za­dy gyz­ja­ga­zyň aňyn­da my­da­ma­lyk ga­lyp­dy — onuň öňüň­de skelet dur­dy.

— Mu­nuň… gu­la­gy ga­çyp­dyr — di­ýip, Si­ni­tsy­na kem-kem­den hu­şu­ny ýi­ti­rip ug­ra­dy.

Ha­çan-da, Si­nit­sy­na özü­ne ge­len­de, ol ýal­ňyş ga­py­ny açan­dy­gy­na göz ýe­tir­di. Az wagt­dan soň Žen­ka äh­li za­dyň şow­ly gu­ta­ran­dy­gy­ny, onuň hiç ýe­ri­ne ze­per ýet­män­di­gi­ni gür­rüň ber­di.

Şow­lu­lyk ba­ra­da Žen­ka mam­la­dy. Eger-de Lýo­ha goň­şy yş­gap­da­ky skele­diň ýa­nyn­da otu­ran bol­sa nä­hi­li bo­lar­dy?

Em­ma, gy­nan­sak­da, di­rek­to­ryň syn­pyn­da şow­lu­lyk Lýo­ha­ny terk et­di. Žen­ka dos­tu­ny kö­şeş­dir­mek­çi bol­ýar­dy.

— Üns ber­me, Lýo­ha. Her bir ýa­ra­maz­lyk ahy­ry ta­mam­lan­ýar. El­bet­de, bio­lo­gi­ýa mu­gal­ly­myň in­di bi­zi syn­py­na sal­ma­jak­dy­gy gy­nanç­ly ýag­daý, ýö­ne bu hiç. Men in­di­ki hep­de hi­mi­ýa syn­py­ny aras­sa­la­ma­ga ýa­zyl­dym.

Tä­ze döw­rüň adam­sy

Ýo­wuz gün­ler ge­lip ýet­di, in­di Lýo­ha ki­ta­byň ba­şyn­dan gal­man otur­ýar­dy. Bar zat Lýo­ha­nyň ka­ka­sy ene-ata­lar ýyg­na­gyn­dan ga­har­la­nyp ge­len gü­nün­den baş­lan­dy. Ol:

— Go­wy okap bil­me­ýän bol­saň, köp­räk oka! Men ýyg­nak­da otur­ma­ga utan­ýan — diý­di.

— Yn­ha, Žen­ka zyb­rym bäş­lik­çi! Sen bol­sa di­ňe da­şar­da yl­ga­ma­ny oňar­ýaň — di­ýip, Lýo­ha­nyň eje­si hem yla­laş­dy.

Dog­ru­sy, il­ki­baş­da, Lýo­ha bu söz­le­ri göw­nü­ne al­ma­dy. Ol her bir ene-ata­lar ýyg­na­gyn­dan soň bol­şy ýa­ly, eje­si­dir ka­ka­sy oňa aza­jyk sö­güp go­ýar­lar di­ýip pi­kir et­di. Lýo­ha­nyň oka­ý­şy­na «ka­na­gat­la­nar­ly» di­ýip bol­jak­dy: çär­ýe­gin­de ýe­ke­je-de iki­lik ýok­dy, ba­ry­sy ga­ra der bi­len ga­za­ny­lan aras­sa üç­lük­ler­di, be­den­ter­bi­ýe­den bol­sa, hat­da bäş­li­gem bar­dy. Em­ma hem­me zat beý­le aň­sat däl eken. Di­ňe öý iş­le­ri­ni do­ly ber­jaý edip bo­lan­dan soň, da­şa­ryk çyk­jak­dy­gy­na Lýo­ha ka­ka­sy­na söz ber­me­li bol­dy. Şol se­bäp­li Lýo­ha ki­tap­la­ry­nyň ba­şyn­da gi­jä­niň ýa­ry­na çen­li otur­ma­ly bol­ýar­dy. Göw­nü­ne, oňa öň hiç wagt beý­le köp ýu­muş be­ril­me­dik ýa­ly­dy.

«Zy­ýa­ny ýok. Şu ýer­de aras­sa ho­wa­syz sa­ra­lyp-so­lup gi­de­rin we­lin, şon­da dü­şü­ner­ler… em­ma giç bo­lar» di­ýip, bi­çä­re Lýo­ha içi­ni gep­led­ýär­di. Aram-aram aý­na­nyň ýa­ny­na ge­lip, «nät­di­kä?» di­ýip ýü­zü­ni bar­la­ýar­dy. Ýö­ne, gy­nan­sak­da, gül­gü­ne ýa­ňak­lar­da hiç hi­li yşa­rat ýok­dy.

Lýo­ha­nyň tä­ze dur­mu­şy­nyň il­kin­ji gü­nün­de onuň ýa­ny­na Žen­ka gel­di.

— Gaý­rat et, Lýo­ha, bir çä­re ta­pa­rys — di­ýip, ol dos­tu­ny kö­şeş­dir­di.

Lýo­ha hiç çä­re ta­pyp bol­ma­jak­dy­gy­ny bil­ýär­di, şeý­le­-de bol­sa, dos­tu­nyň gol­da­wy­ny eşit­mek der­di­ňi ýeň­led­ýär­di. Žen­ka gi­den­de Lýo­ha özü­ne ýer ta­pa­nok­dy. Al­tyn­jy gün — şu­ňa meň­zeş dur­mu­şyň, hat­da iň kuw­wat­ly ada­mam dy­zy­na çö­ke­rip bil­je­gi­ne Lýo­ha­nyň gö­zi ýe­ten­de Žen­ka gel­di.

Ol:

— Näd­ýäň, oka­ýaň­my? — di­ýip, kür­sü­de gaý­şa­ry­lyp otur­dy.

— Ha­wa, kä­bi­ri­le­ri ýa­ly on­dan-oňa aý­la­nyp ýö­re­mok — di­ýip, Lýo­ha gü­nä­kär äheň­de jo­gap ber­di.

— Kim aý­la­nyp ýör, men­mi? Bi­ler bol­saň, men äh­li güý­jü­mi se­niň üçin harç­la­ýan. Yn­ha, ýö­ri­te ma­ka­la tap­dym. Bär­de se­niň şu wagt­lar hiç ki­me ge­rek­me­jek zat­lar bi­len meş­gul­lan­ýan­dy­gyň ba­ra­da ýa­zy­lan.

Žen­ka elin­dä­ki haý­sy­dyr bir žur­nal­dan ýyr­ty­lan sa­hy­pa­la­ry silk­di.

— Ta­ry­hy oka­ýan­ly­gym üçin­mi? — di­ýip, Lýo­ha öňün­de açyk du­ran ta­ryh ki­ta­ba se­ret­di.

— Nä­mä­niň ta­ry­hy? Bu ýer­de «se­niň ki­tap­la­ryň ba­şyn­da otu­ra­nyň­dan hiç hi­li de­rek ýok, di­ňe zy­ýa­ny bar» diý­lip yl­my taý­dan su­but edi­lip­dir! — di­ýip, Žen­ka ja­nyk­dy.

— Şon­su­zam di­ňe zy­ýa­nyň bar­dy­gy­ny bil­män du­ra­mok. Men bol­sa, ha­ky­kat­da­nam, peý­da­ly zat aý­dar­syň öýt­düm. Açyş bo­laý­şy­ny — di­ýip, Lýo­ha gy­na­nyp ulu­dan de­mi­ni al­dy.

— Bu açyş! Çalt oka­ma­gyň usu­ly. Me­se­lem, adam nä­çe çalt oka­sa, şon­ça-da okan za­dy­nyň ýa­dyn­da gal­ýan­dy­gy­ny bil­ýäň­mi?

— Ga­lan­da nä­me?

— Nä­me-nä­me? Bu tüýs sa­ňa de­giş­li ahy­ryn! Eger-de, sen sa­pak­la­ry­ňa çalt­rak taý­ýar­la­nan bol­sa­dyň, okuw­da-da bäş­lik alar­dyň. Sen öz ha­ýal-ýa­gal­ly­gyň pi­da­sy bo­lup­syň, dü­şün­diň­mi?

Žen­ka­nyň mam­la­dy­gy ha­ky­kat. Ol öýe be­ril­ýän ýu­muş­la­ry­nyň ba­şyn­da ba­ry-ýo­gy ýa­rym sa­gat otur­ýar, mek­dep­de bol­sa äh­li sa­pak­la­ryn­dan bäş­lik al­ýar. Ha­ýal-ýa­gal­ly­gyň pi­da­sy bol­mak, ýal­ta­ly­gyň pi­da­sy bol­mak­dan agyr düş­jek. Lýo­ha mu­ňa ba­sym dü­şün­di.

— Men nä­dip öý iş­le­ri­mi çalt­rak ede­ýin? Se­ret, nä­hi­li köp ýu­muş ber­ýär­ler!

— Sa­byr­ly bol. Men hem­me zat ba­ra­da oý­lan­dym. Şu gün­den baş­lap, biz sen­den tä­ze döw­rüň adam­sy­ny ýa­sa­rys. Ult­ra­ra­pid — di­ýip, Žen­ka aýt­dy.

— Nä­me-nä­me? — Lýo­ha dü­şün­me­di.

— Güýç­li tiz­lik diý­mek. Bir aý­dan zyb­rym bäş­lik­çi bo­lar­syň.

— Çyn­da­nam? — Lýo­ha ynan­maz­çy­lyk edip, žur­na­lyň sa­hy­pa­la­ry­na se­ret­di.

— Ha­wa. Ba­sym özü­ňem şa­ýat bo­lar­syň. Düz­gün-ter­tip bo­ýun­ça taý­ýar­ly­ga baş­la­ly. Bär­de hem­me zat ýa­zy­lan.

— Bir­den ba­şar­ma­sam nä­me?

— Ala­da et­me, esa­sy zat baş­la­mak. Ki­ta­by eli­ňe al­da, bi­rin­ji düz­gü­ni ýa­dyň­da sak­la — di­ýip, Žen­ka okap ug­ra­dy: — «Söz­lem­ler nä­çe kyn bol­sa-da, hök­man bir ge­zek okal­ma­ly».

— Nä­me üçin? — di­ýip, Lýo­ha gy­zyk­lan­dy.

— Tiz­lik üçin. Şeý­le­lik­de, ber­len sa­pak­la­ry ikin­ji ge­zek oka­syň gel­se-de, gaý­rat et-de oka­ma. Bol­ma­sa bar zat puç bo­lar.

Bu düz­gün bi­len Lýo­ha ga­ty ba­sym yla­laş­dy, se­bä­bi özü­ni bi­le­ni bä­ri hiç wagt ge­çi­len sa­pa­gy gaý­ta­lap okap gör­män­di.

— Ana, sen bol­sa gork­duň. Aýd­ýan-a, ba­şa­rar­syň di­ýip. Sen ök­de­je og­lan­jyk — di­ýip, Žen­ka Lýo­ha­ny öw­di.

Bi­rin­ji ýe­ňiş Lýo­ha­ny ga­nat­lan­dyr­dy. Em­ma ikin­ji düz­gün­de nä­saz­lyk ýü­ze çyk­dy. Gö­rüp otur­sak, tu­tuş sa­hy­pa­ny aşak­dan ýo­kar­ly­gy­na oka­ma­ly eke­ni. Žen­ka­nyň dü­şün­di­ri­şin­den soň, Lýo­ha sa­hy­pa­nyň or­ta­sy­na se­re­dip, aşak­ly­gy­na oka­ma­ga baş­la­dy, ýö­ne ba­şar­ma­dy.

— Men se­ti­riň ba­şy­nam, so­ňu­nam gör­me­sem, nä­dip oka­ýyn? — Lýo­ha mu­ňa akyl ýe­ti­rip bil­me­di.

— Gap­dal­dan gör­mek­lik sa­ňa nä­me üçin ber­len? — di­ýip, Žen­ka so­ra­dy.

— Nä­hi­li gap­dal­dan gör­mek­lik?

— Örän ýö­ne­keý zat. Şu otu­ry­şy­ňa otur we hiç ýe­re öw­rül­me. Men şu wagt nä­me ed­ýän, aýt, ha­ny? — di­ýip, Žen­ka gy­ra süý­şüp, el­le­ri­ni gal­gat­ma­ga baş­la­dy.

— El­le­ri­ňi gal­gad­ýaň.

— El­le­ri­mi gal­gad­ýa­ny­my ni­re­den bil­ýäň, sen ma­ňa ta­rap se­re­de­ňog-a? — Žen­ka Lýo­ha me­kir­lik bi­len se­ret­di we do­wam et­di: — Sa­hy­pa­lar bi­le­nem edil şo­nuň ýa­ly çe­me­leş. Sen gör­me­ýän­di­rin öý­düp pi­kir ed­ýäň, em­ma bar za­dy gör­ýäň, ýö­ne gap­dal­dan gör­mek­lik bi­len.

— Peý­da­sy nä­me? Ba­rybir, okap bi­le­mok, hiç za­da dü­şü­ne­mok — di­ýip, Lýo­ha egin­le­ri­ni gys­dy.

— Se­bä­bi mag­lu­mat kod­la­nan gör­nüş­de gö­ni se­niň beý­ni­ňe bar­ýar. Žur­nal­da şeý di­ýip ýa­zy­lan. Sen hä­zir hiç za­da dü­şü­ne­ňok, em­ma wag­ty ge­len­de dü­şü­ner­siň — di­ýip, Žen­ka wa­jyp äheň­de aýt­dy.

Ha­çan-da, Lýo­ha oku­wyň ter­tip bo­ýun­ça bar­ýan­dy­gy­na göz ýe­ti­ren­de, aza­jyk kö­şeş­di. Şeý­le-de bol­sa, şüb­he­si ony er­ki­ne go­ýa­nok­dy.

— Bir­den bu kod­la­nan mag­lu­mat soň ýa­dy­ma düş­me­se nä­me?

— Edil aň­taw­çy­lar ýa­ly, äti­ýaç­dan teks­ti göz­le­riň bi­len su­ra­ta-da alaý — di­ýip, Žen­ka tek­lip et­di. — Ün­sü­ňi jem­le-de, bir mi­nut se­re­dip dur, men bol­sa wagt tu­ta­ýyn.

— Mi­nut di­ýen bol­ýaň. Men on­su­zam nä­çe wagt bä­ri se­re­dip oty­ryn. — Lýo­ha ynan­maz­çy­lyk ed­ýär­di.

— Mun­dan ozal üns bi­len se­re­de­ňok­dyň. In­di bol­sa dyk­gat bi­len se­ret! Bol ha­ny, wagt tut­ýan!

Lýo­ha göz­ja­ga­zy­ny bäş kö­pük ýa­ly edip, ki­ta­byň sa­hy­pa­sy­na se­ret­mä­ge baş­la­dy.

— Su­ra­ta al­dyň­my? — di­ýip, Žen­ka bir mi­nut ge­çen­den soň so­ra­dy.

— O di­ýen däl öýd­ýän.

— Zy­ýa­ny ýok. Bu bir pur­sat­lyk huş ýi­tir­mek­lik. Ol ba­ra­da žur­nal­da ýa­zy­lyp­dyr. Esa­sy zat, ala­da et­me. Çyk­gyn­syz ýag­daý­da bar mag­lu­mat öz-özün­den kyn­çy­lyk­syz ýag­daý­da se­niň ýa­dyň­da peý­da bo­lar — di­ýip, Žen­ka söz ber­di.

— Şeý­le pi­kir ed­ýäň­mi? — Lýo­ha ýe­ne-de ynan­maz­çy­lyk et­di.

— Men şeý­le pi­kir ede­mok. Öň­de­ba­ry­jy ylym şeý­le pi­kir ed­ýär. Hem­me zat adam­za­dyň bäh­bi­di üçin — di­ýip, Žen­ka buý­sanç bi­len žur­na­lyň sa­hy­pa­la­ry­ny gys­dy.

Şol gün­den baş­lap Lýo­ha il­kin­ji ge­zek yl­myň ös­me­gi­niň öz bäh­bi­di­ne­di­gi­ne göz ýe­tir­di. In­di ol sa­pak­la­ry­nyň ba­şyn­dan gal­man otu­ra­nok­dy. Ki­ta­byň ga­ty­na aşak­dan ýo­kar­ly­gy­na ýe­ke­je ge­zek göz aý­la­ny we äti­ýaç­lyk üçin göz­le­ri bi­len su­ra­ta dü­şü­re­ni ýe­ter­lik­di, ag­şam bol­sa eje­si­dir ka­ka­sy­na sa­pak­la­ry­na do­ly taý­ýar­la­nyp bo­lan­dy­gy­ny aýd­ýar­dy. Tu­tuş iki hep­de­läp ýag­daý şu­nuň ýa­ly do­wam et­di, Lýo­ha yl­myň ber­ýän müm­kin­çi­li­gin­den lez­zet al­ýar­dy. Em­ma bir gün çyk­gyn­syz ýag­da­ýa düş­di otu­ry­ber­di.

Ha­çan-da, ta­ryh sa­pa­gyn­da öz fa­mi­li­ýa­sy­ny eşi­den­de, Lýo­ha öň­ki en­di­gi­ne gö­rä ala­da edip baş­la­dy, ýö­ne Žen­ka oňa ynam­ly ba­kyp kel­le­si­ni egen­de, Lýo­ha ruh­lan­dy. Ol ha­ýal­lyk bi­len par­ta­nyň ba­şyn­dan tur­dy-da, öý işi­ni ýa­dy­na dü­şür­jek bo­lup, ýu­waş­lyk bi­len tag­ta ta­rap ýö­re­di. Ýö­ne ol nä­deň­de-de ýa­dy­na ýe­ke­je za­dy­ňam düş­me­ýä­ni­ne örän tiz göz ýe­tir­di.

— Nä­me dy­myp dur­suň, Po­ta­pow? — di­ýip, Ni­na Pet­row­na so­ra­dy.

— Ün­sü­ni jem­le­jek bol­ýar, mu­gal­lym — di­ýip, Žen­ka otu­ran ýe­rin­den dos­tu­nyň ar­ka­sy­ny al­dy.

Lýo­ha min­net­dar­lyk bi­len dos­tu­na se­ret­di. Ol bol­sa otu­ran ýe­rin­den yşa­rat edip: «Bol! Bol!» diý­ýär­di. Ýö­ne bo­la­ra nä­me bar? Lýo­ha aý­da­ra zat bol­sa, uly hö­wes bi­len aýt­jak. Em­ma ge­çi­len sa­pak hiç hi­li ýa­dy­na dü­şe­nok­dy. Bu ýag­daý­da örän köp dur­jak­dy­gy­na göz ýe­ti­ren Lýo­ha için­den: «Bu ga­ty çyk­gyn­syz ýag­daý, ga­ty çyk­gyn­syz ýag­daý» di­ýip gaý­ta­lap baş­la­dy. Ýö­ne peý­da­sy deg­me­di.

— Şeý­le, şeý­le. Diý­mek, sa­pa­ga taý­ýar däl-dä? — di­ýip, Ni­na Pet­row­na so­ra­dy.

Lýo­ha nä­me-de bol­sa bir zat aýt­ma­gyň ge­len­di­gi­ne dü­şü­nip, örän sus­su­pes­lik bi­len şeý­le diý­di:

— Men ýat tu­tup­dym, mu­gal­lym!

Ni­na Pet­row­na:

— Ýe­ri, bol­ýar, aýt, rus-türk ur­şun­da Rus­si­ýa­nyň go­şu­ny­na kim ser­ker­de­lik et­di? — di­ýip so­ra­dy.

Lýo­ha­nyň ýa­dy ýi­te­len ýa­ly bol­dy. Onuň göz­le­ri­niň öňü­ne ki­tap­da­ky su­rat gel­di. Su­rat­da köp or­den­li bir ad­mi­ra­lyň şe­ki­li bar­dy. Lýo­ha sa­hy­pa­nyň ýo­kar­ky çep ta­ra­pyn­da du­ran şol su­ra­ty şeý­le bir aý­dyň göz öňü­ne ge­tir­di we­lin, ol ki­ta­by elin­de tu­tup du­ran ýa­ly bol­dy. Ýö­ne nä­çe jan et­se-de, su­ra­tyň aşa­gyn­da ýa­zy­lan hat hiç ýa­dy­na düş­me­di. Ol hat Lýo­ha­nyň kel­le­sin­de şeý­le bir gar­ja­şyk gö­rün­ýär­di we­lin, hiç okar ýa­ly däl­di.

Lýo­ha Žen­ka se­re­dip, gor­ku­ly göz­le­ri­ni pet­ret­di. Žen­ka on­da bir nä­saz­ly­gyň bar­dy­gy­na dü­şü­nip, dos­tu­ny ha­las et­mek mak­sa­dy bi­len oňa el­le­ri bi­len gu­lak­la­ry­ny gör­kez­di.

Lýo­ha­nyň ýü­zi açyl­dy. In­di şol ad­mi­ra­lyň fa­mi­li­ýa­sy­nyň gu­lak­lar bi­len bag­la­ny­şyk­ly­dy­gy ýa­dy­na düş­di. Lýo­ha öň­den bä­ri ki­tap­da­ky su­ra­tyň gu­lak­la­ry­ny ga­lam bi­len ulalt­mak is­läp ýör­di, em­ma ult­ra­ra­pid bo­la­ny bä­ri sa­pak­la­ry­nyň ba­şyn­da köp wagt­lap otur­ma­ga eli de­ge­nok­dy.

Lýo­ha çe­kin­män, gu­lak­lar bi­len bag­ly il­kin­ji kel­le­si­ne ge­len fa­mi­li­ýa­ny aýt­dy:

— Ad­mi­ral Uşins­kiý!

— Kim, kim? — di­ýip, Ni­na Pet­row­na gaý­ta­dan so­ra­dy we­lin, Lýo­ha jo­ga­byň ýal­ňyş­dy­gy­na şo­ba­da dü­şün­di. Ol gy­nanç­ly na­za­ry­ny ýe­ne-de Žen­ka ta­rap dik­di. Ol bol­sa öz ge­ze­gin­de gu­lak­la­ry­ny şeý­le bir jan bi­len el­le­ýär­di we­lin, ony gö­ren adam «go­par­mak­çy bol­ýar­my­ka?» di­ýip pi­kir et­jek­di.

— Per Be­zu­how! — di­ýip, Lýo­ha gaý­ta­dan sy­na­nyş­dy.

Ine, to­ma­şa-da şu ýer­den baş­lan­dy! Synp­da­ky­la­ryň gül­mek­den ýa­ňa iç­le­ri gy­ryl­dy. Edil ko­me­di­ýa gör­ýän ýa­ly, hem­me ki­şi ha­ha­haý­laş­ýar­dy. Iň gy­nanç­ly ýe­rem, gül­ýän synp­daş­la­ry­nyň ara­syn­da Žen­ka-da bar­dy.

El­bet­de, Per Be­zu­ho­wy «Uruş we pa­ra­hat­çy­lyk» ki­no­syn­da gö­ren­di­gi, onuň di­ňe bir ad­mi­ral däl­de, hat­da hiç hi­li uruş­da sö­weş­män­di­gi Lýo­ha­nyň ýa­dy­na düş­di. Em­ma in­di giç­di.

Ýe­ri­ne ge­çip otu­ran­dan soň, Lýo­ha ki­ta­by­ny aç­dy. Sa­hy­pa­nyň ýo­kar­ky çep ta­ra­pyn­dan oňa ta­rap şol ad­mi­ral ga­rap dur­dy, su­ra­tyň aşa­gyn­da bol­sa düş­nük­li­je edi­lip: «F.F.Uşa­kow» di­ý­lip ýa­zy­lan­dy.

Şun­luk bi­len, Lýo­ha­nyň der­di ta­mam­lan­ma­dy. Ol ede­bi­ýat sa­pa­gyn­da aý­dyp ber­me­li goş­gu­sy­nyň di­ňe bi­rin­ji se­ti­ri­ni ýa­dy­na sal­dy, rus di­li der­sin­de bol­sa aý­dyp ber­me­li kes­git­le­me­si­niň di­ňe daş­ky çar­çu­wa­sy­ny göz öňü­ne ge­ti­rip bil­di.

Öýe gaý­dy­şyn, Žen­ka dos­tu­ny kö­şeş­dir­mä­ge sy­na­nyş­ýar­dy:

— Bar zat — en­tek ýe­ter­lik tür­gen­leş­me­di­giň­de. Şu ul­gam bo­ýun­ça ýe­ne bir­ki hep­de­jik tür­gen­leş, on­soň bar za­dy ge­rek­li wag­tyn­da ýat­lar­syň.

Ýö­ne gür­rüň edil­ýän ul­gam bo­ýun­ça Lýo­ha tür­gen­leş­mä­ge rug­sat ber­me­di­ler. In­di her gün iş­den soň, Lýo­ha­nyň ka­ka­sy di­ňe: «Sa­pak­la­ry­ňa taý­ýar­my?» di­ýen so­rag bi­len çäk­len­män, eý­sem, otu­ryp, ýe­kän­me-ýe­kän öý iş­le­ri­ni bar­la­ma­ga baş­la­dy. Bu örän iç­gys­dy­ry­jy ýag­daý­dy. Ýe­ne aza­jyk gaý­rat eden bol­sa­dy­lar, on­da Lýo­ha­dan tä­ze döw­rüň adam­sy çyk­jak­dy.

Şöh­rat

Aýal maş­ga­la­lar şeý­le bir dur­nuk­syz bol­ýar.

Žen­ka mu­nuň ha­ky­kat­dy­gy­ny öz tej­ri­be­sin­de gör­di. Soň­ky dö­wür­ler ha­lap ýö­ren Le­na Si­nit­sy­na at­ly gyz­ja­gaz in­di Žen­ka se­ret­me­si­ni goý­dy. Il­ki­ba­da Žen­ka mu­ňa kän bir üns ber­me­di, ol ozal­ky tär­le­ri­ni ula­nyp, çeý­ne­len ka­gyz zyň­sa-da, onuň örü­len sa­çyn­dan çek­se-de, Si­nit­sy­na kel­le­si­ne ki­tap bi­len urup goý­ber­mek ýa-da baş­ga gör­nüş­de jo­gap ber­me­giň ýe­ri­ne, bar­ma­gy­ny çek­ge­sin­de tow­lap:

— Sen sam­syk, Mosk­wi­çow. Se­niň aky­lyň di­ňe şu­nuň ýa­ly bol­gu­syz­lyk­la­ra ýet­ýär. Go­wu­sy, il­ler ýa­ly bir peý­da­ly iş bi­len meş­gul­lan — diý­di.

Şu söz­ler­den soň Žen­ka özü­ne bäs­deş ta­py­lan­dy­gy­ny aň­dy. Len­ka soň­ky dö­wür­ler ýö­ne ýe­re Wa­dik Gruz­dew ba­ra­da ýaň­rap otu­ra­nok­dy. «Wa­dik şeý­le bir ze­hin­li, ol kon­ser­wa­to­ri­ýa oku­wa gi­rer»… Žen­ka nä­mäň nä­me­di­gi­ne dü­şü­nen ba­dy­na, bu ýaş ze­hi­ni jy­ny al­man ug­ra­dy. «Bol­duň meň ba­şy­ma çi­şik da­na­su­mak…» di­ýip, Žen­ka ga­har­ly içi­ni gep­led­ýär­di. Ýö­ne Si­nit­sy­na üçin haý­sy­dyr bir adam wa­jyp däl-­de, onuň şöh­ra­ty wa­jyp­dy.

Gü­nor­tan­lyk na­ha­ry edi­nip otyr­ka Žen­ka ra­dio­ny aç­dy. Aş­ha­na­nyň içi ýa­kym­ly for­te­pia­no­nyň se­sin­den dol­dy. «Öý­de-de dynç­lyk ýok» di­ýip, Žen­ka ga­har­ly pi­kir et­di-de, ra­dio­ny öçür­mek bi­len bol­dy. Edil şol pur­sa­dam ol äpiş­ge­den Si­nit­sy­na­nyň eli no­ta dep­der­li saz mek­de­bi­ne bar­ýan­dy­gy­ny gör­di.

Şun­luk­da, oňa ýe­ke­je çy­kal­ga gal­dy — şöh­rat ga­za­nyp, meş­hur bol­mak­lyk. Žen­ka­nyň hy­ýa­ly dün­ýä­si öz işi­ne baş­la­dy. Onuň hy­ýal­la­ryn­da Len­ka­nyň Žen­ka de­rek Wa­di­gi saý­lan­dy­gy­na ökü­ni­şi, ötünç so­raý­şy, Žen­ka bol­sa oňa, hat­da se­ret­män ge­çip gi­di­şi göz öňü­ne gel­di. Ol öz hy­ýa­lyn­da Si­nit­sy­na­nyň tüýs ýü­rek­den ötünç so­raý­şy­ny şeý­le bir aý­dyň gör­di we­lin, bu wa­ka eý­ýäm bo­lan ýa­ly­dy. Em­ma Žen­ka özü­niň nä­dip şöh­rat ga­zan­ma­ly­dy­gy ba­ra­da pi­kir­le­nen­de, hy­ýal­la­ra baý kel­le­si do­ňan ýa­ly bol­dy.

Şeý­dip çöz­me­si aň­sat bol­ma­dyk me­se­lä­niň üs­tün­de otu­ran Žen­ka­nyň göz­le­ri ýa­ňy-ýa­kyn­da ka­ka­sy bi­len komp­ýu­ter ser­gi­sin­den ge­ti­ri­len bir­nä­çe ma­ha­bat­lan­dyr­ma­la­ra hem-de žur­nal­la­ra düş­di. Žen­ka ol ýer­de kim nä­me ber­se alyp gaý­dyp­dy. Haý­sy žur­na­lyň nä­me ba­ra­da­dy­gy, haý­sy ma­ha­ba­tyň nä­me ba­ra­da­dy­gy bi­len gy­zyk­lan­man, «öý­de aýyl-sa­ýyl ede­rin» di­ýip, ber­len­je zat­la­ryň ba­ry­ny alyp­dy. Hä­zir şo­la­ry göz­den ge­çir­me­giň wag­ty ge­lip­di. Žen­ka sa­hy­pa­da su­rat ýok bol­sa kän sak­lan­man, bir­nä­çe žur­na­ly bar­lap çyk­dy. Ýe­ne bir su­rat­syz žur­na­ly göz­den ge­çi­rip, Žen­ka onam gap­da­la süý­şü­rip goý­ber­jek­di we­lin, onuň ün­sü­ni bir ma­ka­la­nyň aşa­gyn­da ýa­zy­lan at çek­di: Ýew­ge­niý Mosk­wi­çow.

«Gör­se­ne mu­ny, at­daş eken» di­ýip, Žen­ka ýyl­gyr­dy hem-de şol wag­tyň özün­de-de og­lan­jy­gyň kel­le­si­ne bir pi­kir gel­di. Al sa­ňa şöh­rat! Žen­ka il­ki­baş­da ma­ka­la­nyň maz­mu­ny­na, ma­ny­sy­na aza­jy­gam bol­sa dü­şün­mä­ge ça­lyş­dy, em­ma ba­sym bu beý­le bir wa­jyp däl diý­di-de, sy­na­ny­şy­gy­ny bes et­di. Ol dü­şün­me­dik bol­sa, synp­da­ky­la­ram dü­şü­ne­si ýok.

«Ha­ny in­di, Si­nit­sy­na, gö­re­li ba­ka­ly! Sen me­niň komp­ýu­ter işi­niň da­na­sy­dy­gy­ny bi­le­niň­de nä­hi­li bo­lar­kaň?» di­ýip, Žen­ka ru­hu­be­lent hal­da pi­kir et­di. Ol bu ba­ra­da nä­çe köp pi­kir et­se, şon­ça-da öz keş­bi­ne gir­ýär­di. So­ňa­ba­ka Žen­ka žur­nal­da­ky ma­ka­la­nyň ha­ky­ky aw­to­ry­nyň hut özü­di­gi­ne hem ynan­dy.

Er­te­si Žen­ka mek­de­be örän wa­jyp şah­sy­ýet hök­mün­de gi­rip, ýe­ri­ne ge­çip otur­dy. Onuň göz­le­ri­niň öňün­de: «Me­ni çek!» diý­ýän ýa­ly, Si­nit­sy­na­nyň örü­len saç­ja­gaz­la­ry ýaý­ka­nyp dur­dy. Ýö­ne Žen­ka çy­da­dy, özü­ne ün­si çek­mek mak­sa­dy bi­len ulu­dan de­mi­ni al­dy, em­ma Len­ka üns ber­me­di.

— Bäh! — di­ýip, Žen­ka bir zat­la­ryň pi­ki­ri­ni ed­ýän ýa­ly py­şyr­da­dy.

— Nä­me­ler sam­ra­ýaň? — di­ýip, Si­nit­sy­na yzy­na öw­rü­lip so­ra­dy.

— Sen dü­şün­mer­siň-le… — di­ýip, Žen­ka kel­le­si­ni ýaý­ka­dy.

— Dog­ry aýd­ýaň, sa­ňa dü­şü­ner­den biz en­tek daş — diý­di-de, Len­ka ýyl­gyr­dy.

— Hak aýd­ýaň, bu or­ta­ça adam­lar üçin däl. Men tä­ze an­ti­wi­rus prog­ram­ma­sy­ny oý­lap tap­jak bol­ýa­ryn — di­ýip, Žen­ka ga­şy­ny çy­typ jo­gap ber­di. — Bu sa­ňa pia­ni­no­da oý­na­mak däl.

— Bol­duň meň ba­şy­ma prog­ram­ma­çy! Seň prog­ram­maň ki­me ge­rek? — di­ýip, Len­ka ynan­maz­çy­lyk et­di.

— Ki­me ge­re­gi bi­len işiň bol­ma­syn. Ma­ňa žur­nal üçin sar­gyt gel­di.

— Boş gür­rüň — di­ýip, Len­ka aýt­dy.

— Ha­ky­ky ze­hin­ler daş ýar­ýar — di­ýip, Žen­ka ata­lar sö­zü­ni gaý­ta­la­dy.

— Mosk­wi­çow, se­niň kel­läň ýe­rin­de­mi?

— Da­na­lyk — bu dä­li­li­giň bir gör­nü­şi. — Ol aýt­gy­lar bi­len gür­le­me­gi­ni do­wam et­di.

— Sa­ňa bir za­da bo­lup­dyr — di­ýip, Len­ka ba­şy­ny at­dy.

Uly ara­kes­me­de, hem­me okuw­çy­lar na­har­ha­na gi­den wag­ty, Žen­ka tor­ba­syn­dan žur­na­ly çy­kar­dy we sa­hy­pa­la­ry­na se­ret­mä­ge dur­dy.

— Ol žur­nal­my? Go­wu­dy­gy­ny! Nä­me ba­ra­da? — Žen­ka­nyň gap­da­lyn­dan yl­gap ge­çip bar­ýan Pe­tu­how žur­na­lyň açyk, özü­ne çe­ki­ji da­şy­ny gö­rüp sak­lan­dy.

Žen­ka en­tek ag­zy­nam açyp ýe­tiş­män­kä, Si­nit­sy­na onuň de­re­gi­ne jo­gap ber­di:

— Aý­nan bol­ýar-laý.

— Bill Geýts ba­ra­da-da, me­ge­rem, şeý­le pi­kir eden bol­sa­lar ge­rek.

— Ol kim? Gi­ta­rist­mi? — Pe­tu­how dü­şün­män so­ra­dy.

— Şo­nam bi­le­ňok­my, Pe­tu­how! Bill Geýts — IBM-yň düý­bü­ni tu­tu­jy — di­ýip, Žen­ka özü­niň bu mag­lu­ma­ty bil­ýän­di­gi­ne göw­ni ýe­tip jo­gap ber­di.

— Dog­ry. Yn­ha, bi­ziň Mosk­wi­ço­wy­my­zam komp­ýu­ter işi­niň da­na­sy.

Şol pur­sat Len­ka­nyň na­za­ry Žen­ka­nyň par­ta­syn­da açyk du­ran žur­na­lyň ma­ka­la­sy­na düş­di. Ha­çan-da, Len­ka ma­ka­la­nyň aşa­gyn­da Žen­ka­nyň ady­ny hem-de fa­mi­li­ýa­sy­ny gö­ren­de, göz­le­ri­ne ynan­ma­dy.

— Bu asyl çyn eken-ow — di­ýip, ol py­şyr­da­dy.

Žen­ka in­di şöh­rat­ly za­ma­nyň baş­la­ýan­dy­gy­na be­gen­di we pes­päl­lik bi­len egin­le­ri­ni gys­dy.

Şol wagt gür­rü­ňe Maý­ka go­şul­dy. Synp­da ol gyz­ja­ga­zy ýer­li ha­bar be­riş se­riş­de­si hök­mün­de ta­na­ýar­dy­lar. Ma­ka­la­nyň aşa­gyn­da ýa­zy­lan ta­nyş ady okap, ol hem aňt-taňk bol­dy, em­ma tiz wagt­dan özü­ne ge­lip, tu­tuş synp eşi­der ýa­ly bat­ly se­si bi­len:

— Ça­ga­lar, se­re­diň! Mosk­wi­çow žur­na­la çy­kyp­dyr! — di­ýip gy­gyr­dy.

Na­har­ha­na gi­dip ýe­tiş­me­dik äh­li ki­şi şol pur­sa­dyň özün­de ma­ka­la­nyň aşa­gyn­da­ky ady oka­ma­ga dur­du­lar. Ýa­zy­lan ma­ka­la­da iň düş­nük­li ýer di­ňe şol­dy.

— Ge­liň, mu­ny Ni­ko­laý Alek­sand­ro­wi­çe gör­ke­ze­liň! — di­ýip, Maý­ka tek­lip et­di.

Žen­ka şöh­ra­tyň er­bet ta­ra­pa ýa­zyp ug­ra­ny­na dü­şün­di. Onuň in­for­ma­ti­ka mu­gal­ly­my bi­len as­la du­şuş­mak is­le­gi ýok­dy.

— Aýd­ýa­nyň nä­me? Me­niň adym giz­lin­lik­de sak­lan­ma­ly! — di­ýip, ol kel­le­si­ne ge­len il­kin­ji za­dy aý­dyp goý­ber­di.

— O nä­hi­li giz­lin­lik­de? — Si­nit­sy­na geň gör­mek­den ýa­ňa ag­zy­ny aç­dy.

— Örän ýö­ne­keý. Men ba­ra­da hiç kim bil­me­li däl. Me­ni yzar­la­ýar­lar. Men di­ňe si­ze sy­ry­my aç­dym.

— Kim se­ni yzar­la­ýar? — di­ýip, Maý­ka-da so­ra­dy.

— Kim bol­sun. Da­şa­ry ýurt­la­ryň iça­ly­la­ry.

— Waý, al­da­ma­sa­na! Sen ola­ryň nä­me­si­ne ge­rek. Olar se­niň ýa­ly hü­när­men­le­ri sa­tyn ala­nok­lar — di­ýip, Pe­tu­how ynan­maz­çy­lyk et­di.

— Men sa­ty­la­mok — di­ýip, Žen­ka buý­sanç bi­len aýt­dy-da, gy­nanç bi­len do­wam et­di: — Ine, şol se­bäp­de­nem sy­ry­my aç­sa­ňyz işim gaý­dar.

Aý­dy­lan duý­du­ry­şa ga­ra­maz­dan, Žen­ka­nyň komp­ýu­ter bi­ler­men­di­gi ha­kyn­da­ky tä­ze­lik şeý­le bir çalt ýaý­ra­dy we­lin, komp­ýu­ter işi­niň da­na­sy bol­mak­ly­gyň çak edi­şin­den aň­sat däl­di­gi­ne dü­şün­di. Ça­ga­lar in­di oňa so­rag ba­ry­ny ber­ýär­di. Žen­ka bol­sa işi ba­şyn­dan ag­dyk adam ýa­ly ala­da­ly keş­be gi­rip, ola­ra il­ki bi­len na­za­ry­ýet ki­tap­la­ryn­dan baş­la­ma­ly­dy­gy­ny mas­la­hat ber­ýär­di. Ýö­ne beý­le ýag­daý­da köp sak­la­nyp bil­me­je­gi­ne ol dü­şün­di.

Bar zat örän tiz bo­lup geç­di. Gün­ler­de bir gün Le­na Si­nit­sy­na Wa­dik Gruz­ge­wiň te­le­ýaý­lym­da gör­ke­zil­ýän­di­gi­ni aýt­dy. Bu ha­bar Žen­ka ga­ty agyr deg­di. Te­le­ýaý­lym­da çy­kyş et­mek­lik haý­sy­dyr bir žur­nal­da ýa­zy­lan ki­çi­jik ma­ka­la­dan be­ýik ahy­ryn. Ol şo­ba­da hem­me ki­şi­niň ýa­dyn­dan çy­kyp gi­der. In­di te­re­zi­niň şöh­rat­ly­lyk ug­ry Wa­di­giň ta­ra­pyn­da­dy.

Žen­ka ba­sym ýü­zü­ni sal­lap, gy­nan­ma­ga baş­la­dy, em­ma şow­lu­lyk ýe­ne-de oňa gü­lüp bak­dy. Mek­dep­den ga­ty daş bol­ma­dyk ýer­de, te­le­ýaý­lym­dan ge­len adam­lar jem­gy­ýet­çi­lik so­rag­la­ry­ny ber­mä­ge taý­ýar­la­nyp dur­dy. Ara­kes­me­de Žen­ka ola­ryň ýa­ny­na ba­ryp, özü­niň bu so­rag­la­ra jo­gap ber­mek is­le­gi­niň bar­dy­gy­ny aýt­dy, em­ma žur­na­list gyz Žen­ka­nyň ýer­li halk bi­len öz pi­kir­le­ri­ni paý­laş­mak hö­we­si­ni gol­da­ma­dy.

Syn­pa do­la­nyp ge­len Žen­ka ulu­dan de­mi­ni al­dy-da, şeý­le diý­di:

— Gör­dü­ňiz­mi? Te­le­ýaý­lym­çy­lar ge­lip­dir. Olar mu­ny ni­re­den eşi­dip ýör­kä? Ma­ňa ga­raş­ýan­la­ry çyn. In­terw­ýu al­jak bol­ýar­lar.

— On­da nä­me bär­de otyr­syň? — Len­ka geň gal­dy.

— Onuň ma­ňa ge­re­gi ýok — di­ýip, Žen­ka bi­parh gür­le­di. — Men şan-şöh­ra­tyň yzyn­dan yl­ga­mok. Kä­bi­ri­le­ri ýa­ly, ýa­ňy kla­wiş­la­ra ba­syp öw­re­nen ba­dy­ma te­le­ýaý­ly­ma yl­ga­mok.

Şol wagt iň soň­ky sa­pa­gyň ja­ňy ka­kyl­dy. Kyrk bäş mi­nu­tyň do­wa­myn­da Žen­ka özü­niň žur­na­list­le­riň «ga­ra­wul­lap» du­ran­dy­gy­ny ýa­dyn­dan çy­kar­dy. Ol ar­ka­ýyn hal­da beý­le­ki okuw­çy­lar bi­len bir ha­tar­da mek­dep­den çyk­dy. Şol pur­sat te­le­ýaý­ly­myň iş­gär­le­ri iş­le­ri­ni dy­nyp, ýyg­na­ny­şyp baş­lan eke­ni. Maý­ka ýag­da­ýa örän tiz dü­şün­di hem-de gör­gü­li žur­na­list­le­riň hiç zat­syz git­je­gi­ne gy­nan­dy. Olar halk ara­syn­da ýa­şa­ýan gah­ry­ma­ny ta­na­ma­ly ahy­ryn.

— Ça­ga­lar! Mosk­wi­ço­wy ka­me­ra­çy­la­ra ta­rap el­tiň! Şon­dan şu­ňa ge­lip, bi­de­rek git­me­sin­ler! — di­ýip, Maý­ka bat­ly se­si bi­len buý­ruk ber­di.

Il­ki­ba­da Maý­ka­nyň tek­li­bi hiç ki­mi gy­zyk­lan­dyr­ma­dy, şon­da gyz­ja­gaz şeý­le diý­di:

— Bel­ki, bi­zem te­le­wi­zor­da gör­ke­zer­ler.

Bu söz­ler ça­ga­la­ra ga­ty go­wy tä­sir et­di.

— Dog­ru­da­nam! Tä­ze­lik­le­re dü­şe­siň ge­le­nok­my? — di­ýip, Ýur­ka Pe­tu­ho­wam gür­rü­ňe go­şul­dy.

Ýag­da­ýyň çyl­şy­rym­la­şan­dy­gy­na dü­şü­nen Žen­ka al­jy­rap, ba­sym-ba­sym­dan gür­le­di:

— Ýok! Men hiç hi­li in­terw­ýu ber­jek däl!

— O nä­me diý­di­giň bol­dy? — di­ýip, Pe­tu­how bar­ma­gy­ny çek­ge­si­ne ýe­ti­rip tow­la­dy. — Nä­me üçin ony diň­le­ýä­ňiz? Ge­rek­mi, diý­mek, ge­rek!

Ça­ga­lar Žen­ka­nyň gol­la­ryn­dan berk tu­tup, ony ka­me­ra­la­ra ta­rap itek­le­di­ler. Pespäl­di­gi­ni dü­şün­dir­jek bol­ýan Žen­ka eý­dip-beý­dip syp­mak­çy bol­ýar­dy, em­ma tu­tuş syn­pa gar­şy git­mek kyn düş­ýär­di. Tiz wagt­dan ol eý­ýäm te­le­ýaý­lym­çy­la­ryň öňün­de dur­dy. Maý­ka ola­ra ýüz­le­nip, şeý­le diý­di:

— Yn­ha, biz si­ze Mosk­wi­ço­wy ge­tir­dik!

— Ki­mi? — di­ýip, dü­şün­me­dik žur­na­list gyz so­ra­dy.

— Žen­ka Mosk­wi­ço­wy. Ol bi­ziň syn­py­myz­da oka­ýar, özem yl­my ma­ka­la­la­ry ýaz­ýar. Ol aza­jyk çe­kin­jeň­räk­dir — di­ýip, Le­na Si­nit­sy­na dü­şün­dir­di-de, gys­sa­nyp tor­ba­syn­dan Žen­ka­nyň jo­mart­lyk edip çe­kip be­ren gol­ly žur­na­ly­ny çy­kar­dy.

Žur­nal­da­ky ma­ka­la tiz­lik bi­len göz gez­di­ren žur­na­list gyz Žen­ka geň ga­lyp se­ret­di we bu ba­ra­da gy­zyk­la­nyp baş­la­dy. Žen­ka in­di gar­şy­lyk bil­di­rip bol­ma­ja­gy­na dü­şü­nip, onuň so­rag­la­ry­na jo­gap be­rip ug­ra­dy. Bag­ty­na, žur­na­list gyz komp­ýu­ter teh­no­lo­gi­ýa­sy ba­ra­da beý­le bir iç­gin so­rag­lar ber­me­di. Ýew­ge­niý Mosk­wi­çow ha­ky­ky alym­lar ýa­ly, köp söz­li däl­di. Al­nan in­terw­ýu­ny te­le­ýaý­ly­myň tä­ze­lik­ler bö­lü­min­de goý­jak­dyk­la­ry­ny aýt­dy­lar. Hem­me ki­şi şa­dy­ýan­dy, di­ňe gü­nüň gah­ry­ma­ny örän ýa­daw gö­rün­ýär­di.

— Giz­lin sy­ryň üs­tü­niň açy­la­ny­na gy­nan­ýaň­my? — di­ýip, Žen­ka­nyň ýag­da­ýy­na dü­şü­nen Si­nit­sy­na so­ra­dy.

Onuň ýal­dy­ra­ýan göz­le­ri­ne se­re­den Žen­ka: «ýag­daý­lar şeý­le bir er­be­dem däl ýa­ly-la» di­ýip pi­kir et­di.

Ara­dan üç gün geç­di. Baş­da Žen­ka aza­jyk ala­da ed­ýä­nem bol­sa, ba­sym şöh­ra­tyň keý­pi­ni gö­rüp baş­la­dy. Ol adat­dan da­şa­ry ýag­da­ýyň ýa­kyn­la­ny­ny ara­kes­me wag­ty syn­pa Ni­ko­laý Alek­sand­ro­wiç ge­len­de duý­dy.

— Mosk­wi­çow, prog­ram­ma­lar bi­len meş­gul­lan­ýar­syň, de­re­je­li žur­nal­la­ra ma­ka­la ýaz­ýar­syň di­ýip eşit­dim, bu çyn­my? — di­ýip, ol so­ra­dy.

Žen­ka için­den aja­ýyp gün­le­ri­niň soň­lan­dy­gy­na dü­şün­di. Eger-de gür­rüň komp­ýu­ter prog­ram­ma­la­ry ba­ra­da gi­däý­se, on­da onuň işi gaýt­jak­dy. «Özü­mi se­sim gy­r­lan ýa­ly alyp ba­raý­sam­my­kam?» di­ýip, ol pi­kir­len­di we mu­gal­ly­ma jo­gap hök­mün­de ba­şy­ny at­dy.

— Mu­nuň ga­bat gel­şi­ni gör­se­ne! Me­ni­ňem bir dos­tum edil şol me­se­le­le­riň üs­tün­de iş­le­ýär we ma­ka­la ýaz­ýar. Onu­ňam ady Ýew­ge­niý Ole­go­wiç Mosk­wi­çow.

Žen­ka şöh­ra­tyň ýo­kar­ky bas­gan­ça­gyn­dan pal­çyl­dap gor­pa gaç­dy. Bar ki­şi onuň üs­tün­den gül­ýär­di. Oňa goý­lan la­kam­la­ryň bol­sa yzy üzü­le­nok­dy: Komp­ýu­ter­çi, Prog­ram­ma­çy…

Žen­ka yk­ba­lyň taý­ýar­lan äh­li za­dy­ny mert­ler­çe ýe­ňip geç­ýär­di. Her bir ada­myň dur­mu­şyn­da-da ga­ra gün­ler bar ahy­ryn, esa­sy zat — sus­su­pes bol­ma­ly däl di­ýip, ol ka­ra­ra gel­di. In­di ol meş­hur adam­la­ryň nä­me üçin žur­na­list­le­ri ha­la­ma­ýan­dyk­la­ry­na dü­şün­di. Ýö­ne­keý «in­terw­ýu» sö­zem oňa ga­ty ýig­ren­ji bo­lup eşi­dil­di. Žur­na­list­ler onuň sy­ry­ny aç­ma­dyk bol­sa­lar, onuň ýe­ne nä­çe gün sak­lan­jak­dy­gy­ny kim bil­ýär.

Bil­giç

As­man­da gün şöh­le saç­ýar­dy. Gü­nor­tan­ly­gy­ny edi­nip, öý iş­le­ri­ni ýat tu­tup, Žen­ka Lýo­ha­ny ça­gyr­ma­ga bar­dy, em­ma ol en­tek taý­ýar däl­di. Lýo­ha ge­ý­nip otyr­ka, Žen­ka ede­re iş tap­man, ga­zet­dä­ki bil­di­riş­le­ri oka­ma­ga otur­dy.

— Bäh, gör-le mu­ny! Pal­çy­dyr bil­giç­ler kö­pe­lip bar­ýar. Se­red-ä, şow­lu­lyk üçin pu­lu­ňa çüf­läp ber­ýär­ler! Sa­ňa­-da ge­rek­mi? — di­ýip, ol ýyr­şa­ryp dos­tun­dan so­ra­dy.

— Go­wu­sy, ma­te­ma­ti­ka­dan iki­lik al­ma­zym ýa­ly, me­niň özü­mi çüf­le­sin­ler. Ba­sym bar­lag işi, ka­kam işi­mi gö­rer — di­ýip, Lýo­ha ädik­le­ri­ni ge­ýip otyr­ka, gy­nanç bi­len ýat­la­dy.

Şol pur­sat Žen­ka­nyň kel­le­si­ne bir pi­kir gel­di. Onuň gur­sa­gy örän aja­ýyp pi­kir­le­riň ge­len­de bol­şy ýa­ly, şat­lyk­dyr hö­wes­den dol­dy.

— Lýo­ha, sen dur­şuň bi­len akyl! — di­ýip, Žen­ka be­genç­li gy­gyr­dy.

Lýo­ha gö­zü­niň gy­ta­gy bi­len dos­tu­na se­re­dip, için­den: «Bu me­ni oý­na­jak bol­ýar­my­ka?» di­ýip oý­lan­dy. Og­lan­jyk özü­ni sam­syk ýa­-da ke­ma­kyl ha­sap­la­nok­dy, ýö­ne edil akyl­da­ram däl­di. Žen­ka bol­sa sö­zü­ni do­wam et­di:

— Iki­miz bil­giç bol­ma­ly!

Ýok, ýaň­sy­la­nok. Ol aky­lyn­dan aza­şyp­dyr.

Lýo­ha:

— Iki-ýe­ke sa­da za­da yna­nyp ýö­ren adam­lar sam­syk bol­ýar. Ýö­ne bi­ziň iki­mi­ziň bil­giç­di­gi­mi­ze haý­sy ak­mak ynan­syn?

— Iki­lik ala­sy gel­me­ýän ak­mak! Biz ola­ry iki­lik ba­ha al­maz­la­ry ýa­ly ede­ris! — Žen­ka öz pi­ki­ri­ne, me­ý­li­ne örän ynan­ýar­dy.

— Sen nä­dip ony iki­lik al­maz ýa­ly et­jek? Mu­ny hiç ýer­de öw­ren­me­diň-ä?

— Ak­mak­lar öw­re­ni­ber­sin­ler. Men­de bol­sa, Lýo­ha, te­bi­gy ukyp bar. Men mu­ny duý­ýan — di­ýip, Žen­ka jo­gap ber­di. — Bi­ze, esa­sy ge­rek zat — ma­ha­bat.

— Ma­ha­ba­ty ni­re­den ala­ly? — di­ýip, Lýo­ha gy­zyk­lan­dy.

— Eger şo­wu­na düş­se, da­şar­dan — diý­di-de, Žen­ka syr­ly jo­gap ber­di.

Da­şa­ryk çy­kan­la­ryn­da, og­lan­lar çä­ge­de ki­çi ji­gi­si­ni oý­na­dyp ýö­ren Maý­ka Swi­ri­do­wa­ny gör­dü­ler. Maý­ka olar bi­len bir synp­da oka­ýar­dy we oňa ça­ga­lar: «Hem­me ki­şi ba­ra­da äh­li za­dy bil­ýän, ýö­re­ýän ki­tap» diý­ýär­di­ler.

— Aw gan­ly bol­dy. Yn­ha-da, bi­ziň ma­ha­ba­ty­myz — di­ýip, Žen­ka be­gen­jin­den el­le­ri­ni gy­syp ýyl­gyr­dy.

Soň­ra gyz­ja­ga­zyň ýa­ny­na ba­ryp so­ra­dy:

— Aý­laň-çaý­laň ed­ýäň­mi?

— Sa­ňa nä­me? — di­ýip, Maý­ka gö­deg­räk jo­gap ber­di-de, Žen­ka­ny baş­dan-aýak syn­lap, öz işi bi­len bol­dy.

— Sen nä­me ma­ňa beý­le se­ret­diň?

— Hiç hi­lem se­ret­me­dim — di­ýip, Maý­ka jo­gap ber­di.

— Gür­rüň­den gaç­jak bol­ma. Sen nä­me, eý­ýäm bar zat­dan ha­bar­ly­my? Kim aýt­dy? — Žen­ka yzy­ny üz­män so­rag be­rip ug­ra­dy.

— Kim nä­me aýt­ma­ly? — di­ýip, Maý­ka aza­jyk gy­zy­gyp baş­la­dy.

— Me­niň bil­giç­di­gi­mi.

— Al­da­ma. — Maý­ka ynan­ma­dy, em­ma onuň göz­ja­gaz­la­ry bi­le­si­ge­li­ji­lik­den ýa­ňa ka­me­ra­nyň ob­ýek­ti­wi ki­min te­ge­len­di.

— Men al­da­ýan­my? — Žen­ka çy­ny bi­len nä­gi­le­lik bil­dir­di. — Me­ni aka­de­mi­ýa­da bar­lap gör­dü­ler. Lýo­ha, aýt­sa­na! Me­niň üçin şow­lu­ly­gy çüf­le­mek, az sa­ly­myň işi! Iki­lik­çi­mi — ba­sym bäş­lik­çi bo­lar­syň. — Žen­ka wa­jyp za­dy di­lin­den syp­dy­ryp­dy, soň­ra ol ba­dy­ny pe­sel­dip, do­wam et­di: — Wah, di­lim­den syp­dy­raý­dym-da. Bil­ýäň­mi nä­me, bar za­dy ýa­dyň­dan çy­kar-da, hiç ki­me hiç zat aý­daý­ma.

— Gör, sen nä­dip bäş­lik­çi bo­lup­syň! — Maý­ka­nyň in­di hiç zat hak­da şüb­he­si ýok­dy. Ol Žen­ka­nyň aý­dan­la­ry­nyň hem­me­si­ne ynan­dy.

Žen­ka egin­le­ri­ni syr­ly ýag­daý­da gys­dy we şeý­le diý­di:

— Bil­ýän­li­giň ha­kyn­da hiç ki­me hiç zat aý­daý­ma. Bol­ma­sa «üf­läp ber, çüf­läp ber» di­ý­şip ýü­re­ge dü­şer­ler.

— Ala­da et­me, ba­lyk ýa­ly lam-jim bo­la­ryn — di­ýip, Swi­rido­wa wa­da ber­di.

Žen­ka­nyň çak edi­şi ýa­ly bol­dy, Maý­ka­nyň «ba­ly­gy» örän gep­çi bo­lup çyk­dy. Ha­çan-da, er­te­si gün aý­ryl­maz dost­lar syn­pa gi­ren­le­rin­de, bir­den bar ki­şi dym­dy. Ada­ty adam­la­ryň me­se­le­le­ri ony gy­zyk­lan­dyr­ma­ýan­dy­gy üçin Žen­ka özü­ne ga­ra­ýan na­zar­la­ra üns ber­män ýe­ri­ne geç­di. Gür­rü­ňi bi­rin­ji bi­len Le­na Si­nit­sy­na baş­la­dy:

— Žen­ka, se­niň bil­giç­li­giň çyn­my?

Ol edil ýa­ňy gör­ýän ýa­ly, özü­ne se­re­dip otu­ran synp­daş­la­ry­na göz aý­lap, çyk­gyn­syz ýag­da­ýa dü­şen ýa­ly ulu­dan de­mi­ni al­dy-da, şeý­le diý­di:

— Şeý­le bol­ja­gy­nam bil­ýär­dim. Nä­me se­red­ýär­si­ňiz? Bil­giç gör­me­di­ňiz­mi?

Si­nit­sy­na­ny ynan­dyr­mak beý­le bir aň­sat däl­di.

— Aý­nan bol­ma. Go­wu­sy, aýt, sen Şmy­gy iki­lik­ler­den azat edip bi­ler­miň? — di­ýip, gyz­ja­gaz so­ra­dy.

Ki­çi­jik Şmy­gy­now öz fa­mi­li­ýa­sy­na my­na­syp­dy­gy­ny su­but et­mek üçin bur­nu­ny çe­kip:

— Nä­me üçin men? Baş­ga adam ýok­my? — diý­di.

— Se­bä­bi sen syn­py­my­zyň iň soň­ky iki­lik­çi­si. Tu­tuş syn­pa iş bol­ýaň! — di­ýip, Si­nit­sy­na jo­gap ber­di.

Žen­ka wa­jyp­sy­rap, Şmy­gy­no­wa el­le­ri­ni sy­pan bol­dy-da, şeý­le diý­di:

— Iki­lik al­maz ýa­ly edib-ä bo­lar, ýö­ne onuň üçin ma­ňa iki sa­ny şo­ko­lad ber­me­li bo­lar­sy­ňyz, ýö­ne «Sni­kers» ýa­da «Mars» däl-de, öz «Al­ýon­ka­my­zy» ala­ýyň.

— Içer ýa­ly nä­me ge­rek? — di­ýip, Maý­ka gür­rü­ňe go­şul­dy.

— Ýok, bil­giç­ler ýo­ga­lar ýa­ly kän iýip-içe­nok­lar. Bi­ziň öz iş­le­ýiş usu­ly­myz bar — di­ýip, Žen­ka bi­le­si­ge­li­ji gyz­ja­ga­za ta­rap ga­zap­ly bak­dy.

Synp­daş­lar Şmy­gy­no­wyň ba­ha­la­ry ba­ra­da uly ala­da ed­ýär­ler. Olar jem­le­ni­şip, dost­la­ry­ny iki­lik­den azat et­mek üçin ge­rek hem­me za­dy ge­tir­di­ler.

Sa­pak­lar gu­ta­ran­dan soň, hem­me ki­şi öý­li-öýü­ne dar­ga­dy. Di­ňe ýa­şa­jyk bil­giç bi­len onuň ynam­dar kä­ti­bi okuw­dan gaýt­ma­ga how­luk­ma­dy. Olar ger­mew­de otu­ryp, gam­gyn hal­da şo­ko­lad iý­ýär­di­ler.

— Bel­ki, goý­bol­sun ede­ris? — di­ýip, Lýo­ha aram-aram so­ra­ýar­dy.

— Ala­da et­me. Hem­me zat bol­ma­ly­sy ýa­ly bar­ýar — di­ýip, Žen­ka dos­tu­ny kö­şeş­dir­ýär­di, em­ma özi-­de aza­jyk ala­da ed­ýär­di.

Ahyr­so­ňy, ga­ra­wul­lap otu­ran ga­py­la­ryn­dan on bi­rin­ji syn­pyň okuw­çy­la­ry çyk­dy.

— Wag­ty gel­di. Şu taý­da otur. Men ba­sym ge­le­rin.

Žen­ka ulu­dan de­mi­ni al­dy-da, öňe yl­ga­dy. Köp ga­raş­ma­ly bol­ma­dy. Mek­dep­dä­ki iň ba­tyr di­ýip ta­nal­ýan Ko­nan çyk­dy. Onuň be­den et­le­ri şeý­le bir çi­gin-çi­gin bo­lup dur­dy we­lin, ony gör­se Rem­bo­nyň özem geň gal­jak­dy. Ko­nan mek­de­biň da­şyn­da-da ta­ny­mal­dy. On­dan ýar­ty et­rap gork­ýar diý­se­gem ýal­nyş­ma­rys. Bu se­bäp­si­zem däl­di. Pur­sa­dyň ge­len­di­gi­ni du­ýup, Žen­ka Ko­na­na synp­daş­la­ry­nyň ge­ti­ren za­dy­ny uzat­dy.

— Ko­nan, bu sa­ňa.

— Gö­rä mu­ny — di­ýip, Ko­nan geň gal­dy. — Nä­me, kö­mek ge­rek­mi?

— Ha­wa, bir synp­da­şym bar…

— Gu­la­gyn­dan çek­me­li­mi? — di­ýip, ol gy­zyk­lan­dy.

— Ýok, ýok. Sen oňa: «Bar, sa­pak­la­ry­ňy oka, bol­ma­sa, se­niň ýa­kaň me­niň elim­de» di­ýip bil­mez­miň?

— Bar bo­la­ny­my?

— Ha­wa.

— Gür­rü­ňi ýok.

Ha­çan-da, ol Şmy­gy­no­wy äpet gol­la­ry bi­len mis­li to­zan­jyk ki­min ýer­den gal­dy­ran­da, og­lan­jyk ýer tit­räp baş­lan­dyr öýt­di. Ýö­ne onuň Ko­na­nyň el­le­ri­di­gi­ne dü­şü­nen­de bol­sa, ýer tit­rän bol­sa go­wy bo­lar­dy di­ýip pi­kir et­di.

— Eşid­ýäň­mi, kör­pe, kö­çe­de köw-söw edip ýör­me­-de, öý iş­le­ri­ňi et­mä­ge how­luk.

Gor­ku­dan ýa­ňa göz­le­ri pet­rän Şmy­gy­now en­dik bo­ýun­ça bur­nu­ny çe­kip, ba­şy­ny at­dy. Ko­nan bol­sa ony goý­be­rip, ýu­waş­lyk bi­len ýo­lu­ny do­wam et­di.

Nä­mäň nä­me­di­gi­ne dü­şü­nip ýe­tiş­me­dik Şmy­gy­no­wyň ýa­ny­na Žen­ka şa­dy­ýan hal­da yl­gap gel­di-de:

— Dü­şün­diň däl­mi? Men sa­ňa iki­lik al­maz ýa­ly ja­dy et­dim. In­di bol­sa öýü­ňe git-­de, oku­wyň bi­len bol.

— Mu­nuň ja­dy bo­laý­şy­ny. Bol­duň meň ba­şy­ma bil­giç! — di­ýip, Şmy­gy­now ga­har­ly gy­gyr­dy.

— Ýag­da­ýy­ňa se­ret. Em­ma berk bel­le, er­tir iki­lik al­saň, me­niň däl, Ko­na­nyň öňün­de jo­gap ber­me­li bo­lar­syň.

Bu aý­dy­lan söz­ler og­lan­jy­ga ga­ty er­bet tä­sir et­di.

— Bol­ýa, oýun eden bol­sak, bes ede­li. Men bar gü­nü­mi sa­pa­ga taý­ýar­la­nyp ge­çi­rip bil­men ahy­ryn! — Şmy­gy­now dos­tu­nyň aý­dan­la­ry­na yna­na­sy gel­me­di.

Žen­ka:

— Iki­lik­ler­den azat bol­mak — bu sa­ňa oýun däl — diý­di.

— Men hem­me­le­re se­niň hiç hi­li bil­giç däl­di­gi­ňi aý­da­ryn! — di­ýip, Şmy­gy­now gy­gyr­dy­-da, na­laç bur­nu­ny çek­di.

— Mu­ny bi­rin­ji bi­len Ko­na­na aýt.

Bi­çä­re Şmy­ga özü­niň du­za­ga dü­şen­di­gi­ne dü­şün­di. Ba­şy­ny aşak sa­lyp, öýü­ne, sa­pak­la­ry­ny oka­ma­ga git­di.

Wa­len­ti­na Pet­row­na Şmy­gy­no­wy tag­ta ça­gy­ran­da, hem­me­le­riň de­mi tu­tul­dy. Şmy­gy­now synp­daş­la­ry­na göz aý­lap, je­za­sy be­ýan edi­len tus­sag ýa­ly ulu­dan de­mi­ni al­dy-da, tag­ta çyk­dy. Žen­ka­nyň otu­ran ýe­ri­niň de­ňi­ne ýe­ten­de, Žen­ka oňa şeý­le di­ýip py­şyr­da­dy:

— Ýa­dyň­da sak­la, sa­ňa do­ga-ja­dy eden­di­rin.

Şmy­gy­no­wyň gö­zü­niň öňün­de Ko­na­nyň äpet ýum­ru­gy gö­rün­di we og­lan­jy­gyň şol pur­sat ze­hi­ni açy­lan ýa­ly bol­dy. Ol pi­kir­le­ri­ni jem­läp, bir dem­de sa­pa­gy­ny aý­dyp bol­dy. Onuň jo­gap ber­şi­ni diň­le­ýän Wa­len­ti­na Pet­row­na geň gal­mak­dan ýa­ňa äý­ne­gi­ni aýyr­dy. Ha­çan-da, ol jo­gap ber­me­gi­ni ta­mam­lan­da bol­sa, şeý­le diý­di:

— Şmy­gy­now, bu gün sen me­ni örän geň gal­dyr­dyň. Jan edip ýat tu­ta­nyň üçin sa­ňa aras­sa dört­lük goý­ýa­ryn.

Özü­ni bi­le­ni bä­ri ýe­ke­je ge­zek dört­lük alyp gör­me­dik Şmy­ga mu­gal­ly­myň aý­dan söz­le­ri­ne bir sa­lym ynan­man, göz­le­ri­ni pet­re­dip dim-dik bo­lup dur­dy. Özü­niň, ha­ky­kat­da­nam, dört­lük alan­dy­gy­na dü­şü­nen­de bol­sa, şat­lyk­dan ýa­ňa ep-es­li wagt­lap nät­je­gi­ni bil­me­di. Ara­kes­me­de Şmy­gy­no­wy hem­me­ler gö­ter­gi­le­di.

— Bäh, bu üf­läp-çüf­le­mek­lik sa­ňa çyn­da­nam tä­sir edip­dir. Me­nem bar­lap gö­räý­sem­mi­käm? — di­ýip, üç­lük­den gö­zi açyl­ma­ýan Si­do­row so­ra­dy.

Şmy­gy­now şo­ba­da synp­daş­la­ry­na Žen­ka­nyň nä­hi­li bil­giç­di­gi­ni aý­da­sy gel­di. Em­ma bir sa­lym­dan aň­sat­lyk bi­len al­da­na­nyň ýe­ke özi bo­la­ny­ny is­le­män, şeý­le diý­di:

— Dog­ry aýd­ýaň, sy­na­ny­şyp gör. — Soň­ra Ko­na­nyň göw­re­si­ni göz öňü­ne ge­ti­rip: — Tä­si­ri ga­ty güýç­lü­dir — diý­di.

Tiz wagt­dan pes ba­ha­lar­dan azat bol­mak is­le­ýän­le­riň sa­ny örän art­dy. Em­ma bil­giç gün­de bir adam­dan köp ka­bul edip bil­me­ýän­di­gi­ni aýt­dy. Žen­ka çy­ny bi­len el­le­ri­ni eý­läk-beý­läk oý­naş­dyr­dy-da, bar­ma­gy bi­len ki­mi gör­kez­se, şo­ny sa­na­wa goş­ma­ga Lýo­ha rug­sat ber­di.

— Žen­ka, sen me­ni dört­lük al­maz ýa­ly edip bil­mez­miň? — di­ýip, Si­nit­sy­na ha­ýyş et­di.

— Ýok, me­niň ed­ýän ja­dym gyz­ja­gaz­la­ra öte güýç­li bol­ýar — di­ýip, Žen­ka kä­ri­ne ök­de hü­när­men ýa­ly gür­le­di.

Ha­çan-da, og­lan­la­ryň ýa­ny­na ha­ýyş bo­ýun­ça da­ýaw Ýur­ka Pe­tu­how ge­len­de, Žen­ka ba­şy­ny ýaý­kap:

— Ýok, Pe­tu­how, sen­den zat çyk­maz — diý­di.

— Nä­me üçin? — Pe­tu­how bu aý­dy­la­ny ga­ty gör­di.

— Se­niň göw­räň uly.

Ho­ra­jyk Şmy­gy­now gö­zü­gi­di­ji­lik bi­len da­ýaw Pe­tu­ho­wa se­ret­di we in­di­den baş­lap be­den­ter­bi­ýä gat­na­mak ka­ra­ry­na gel­di. Ol hem keş­bi­ni üýt­ge­de­si gel­ýär­di. Ýö­ne beý­le­ki synp­daş­la­ry­nyň azap edip sa­na­wa go­şu­la­sy gel­ýän­le­ri­ni syn­lap du­ran Şmy­ga, in­di bar me­se­le­si­niň çö­zü­len­di­gi­ne be­gen­ýär­di.

Sa­pak­la­ryn­dan soň öýü­ne ge­len Şmy­gy­now okuw tor­ba­sy­ny taş­lap, da­şa­ryk çyk­mak­çy bol­dy. Ýö­ne te­le­fo­nyň ja­ňy ony yzy­na do­la­dy:

— Şmy­ga, ar­ka­ýyn­la­şan däl­siň-ä? Äti­ýaç­dan ýat­la­da­ýyn diý­dim: sen iki­lik al­ma­ly däl.

Şmy­ga­nyň şat­ly­gy des­si­ne ýi­ti­rim bol­dy. Ol elin­dä­ki te­le­fo­na ýig­renç bi­len se­ret­di we ýe­rin­de bat­ly go­ýup, okuw sto­lu­nyň ýa­ny­na bar­dy-da, sa­pak­la­ry­na taý­ýar­lan­ma­ga baş­la­dy.

Wag­tyň geç­me­gi bi­len ýaş bil­giç ba­ra­da­ky gür­rüň­ler goň­şy synp­la­ra-­da ýaý­ra­dy. Sa­pak baş­la­ma­ka Wa­len­ti­na Pet­row­na Žen­ka dyk­kat­ly ba­kyp, şeý­le diý­di:

— Mosk­wi­çow, sen iki­lik al­maz­lar ýa­ly edip bil­ýän­li­giň çyn­my?

Žen­ka ýe­rin­den tur­dy we çe­kin­jeň­lik bi­len egin­le­ri­ni gys­dy. Oňa de­rek Maý­ka jo­gap ber­di:

— Çyn, çyn. Ol eý­ýäm Şmy­gy­no­wam, Si­do­ro­wam, Tu­wa­ýe­wa­nam iki­lik­den azat et­di. Soň­ky bir­nä­çe gün bä­ri ola­ryň bi­rin­de-de iki­lik ýok.

— Öz gö­züm bi­len gör­me­dik bol­sa­dym, hi­jem ynan­maz­dym — di­ýip, mu­gal­lym ba­şy­ny at­dy.

In­di Žen­ka­nyň şan-şöh­ra­ty gö­r­lüp-eşi­dil­me­dik de­re­jä ýet­di. Goň­şy synp­lar­da­nam müş­de­ri­ler ge­lip baş­la­dy. Iki­lik­den azat edi­len­ler Žen­ka­ny öw­ýär­di we onuň ulan­ýan usu­ly­nyň, ha­ky­kat­da­nam, ýa­ram­ly­dy­gy­ny aýd­ýar­dy­lar. Em­ma bu usul ba­ra­da gi­ňiş­le­ýin aýt­mak­la­ry­ny ha­ýyş eden­le­rin­de, olar edil ag­zy­na suw alan ýa­ly dym­ýar­dy.

Kä­ti­biň hu­kuk-borç­la­ry­na öw­re­ni­şen Lýo­ha, iki­lik ala­sy gel­me­ýän­le­riň sa­naw bo­ýun­ça gel­me­li­di­gi­ni uly azap bi­len ber­jaý ed­ýär­di. Žen­ka­nyň bil­giç­li­gi­niň ikin­ji hep­de­si, sa­na­wa ady­ny gi­riz­mek­çi bo­lup du­ran­la­ryň için­de goh-gal­ma­gal art­dy.

— Şu aýyň sa­na­wa ýa­zy­ly­şy­gy jem­len­di — di­ýip, Lýo­ha ola­ry kö­şeş­dir­di.

Şol pur­sat onuň öňün­de du­ran okuw­çy­lar bir gy­ra süýş­di we or­ta äpet Ko­nan geç­di.

— Men ýe­ňil­lik­ler­den peý­da­lan­mak is­le­ýä­rin. Bo­lar­my? — di­ýip, ol my­la­ýym­lyk bi­len aýt­dy-da: — Bir og­lan­jyk iki­lik al­maz ýa­ly çüf­le­ýär diý­ýär­ler. Ol ma­ňa gys­sag­ly ge­rek — diý­di.

Lýo­ha zor­dan aýak üs­tün­de dur­dy. Ha­çan-da, Ko­na­nyň na­za­ry Žen­ka dü­şen­de, ol gys­ga­ça şeý­le diý­di:

— Bu asyl sen­miň?!

Öýe gaý­dy­şyn Žen­ka örän ga­har­ly hem gam­gyn­dy.

— Ýen­jil­mä­ni­ňe şü­kür et! — di­ýip, Lýo­ha dos­tu­ny kö­şeş­dir­jek bol­ýar­dy.

— Sen göz öňü­ňe ge­tir ahy­ry, nä­hi­li bäh­bit­li iş ta­mam bol­dy! — di­ýip, Žen­ka sö­ze baş­la­dy. — Men özüm üçin iş­le­dim­mi? Ýok, mek­dep üçin! Se­ret, ba­ry-ýo­gy on gü­nüň için­de syn­pyň ýe­ti­şi­gi­ni nä­hi­li ýo­ka­ry gal­dyr­dym!

— Ha­wa, ýö­ne ýen­jil­mä­ni­ňe şü­kür et — di­ýip, Lýo­ha Žen­ka bi­len ra­zy­la­şyp, ba­şy­ny at­dy.

Olar birsa­lym hiç zat gür­le­män git­di­ler. Soň­ra Žen­ka şeý­le diý­di:

— Bu hiç, Lýo­ha. Bi­ze nä­me, öz­le­ri­ne zy­ýan. Ýe­ne-de bir zat­lar oý­lap ta­pa­rys. Eger-de ada­ma te­bi­gy ze­hin ber­len bol­sa, bu zat­la­ryň git­jek ýe­ri ýok.

Ze­hi­niň ba­ha­sy

— Dynç gü­nü­mi­ziň işi gaýt­dy.

Bu gy­nan­dy­ry­jy söz­le­ri Lýo­ha dos­ty bi­len te­le­fon­da jaň­la­şyp dur­ka aýt­dy.

— Nä­me bol­dy? — di­ýip, Žen­ka how­sa­la­ly so­ra­dy.

— Iwa­no­wo şä­he­rin­den daý­zam bi­len gy­zy gez­mä­ge gel­di. Mu­zeý­le­re aý­lan­jak­myş­lar. Gy­zy çe­per­çi­lik mek­de­bin­de oka­ýar eken.

— Mu­ňa se­niň nä­me da­hy­lyň bar?

— Ejem: «Se­nem git. Öý­de boş otu­ra­nyň­dan go­wy bo­lar» diý­di. Göz öňü­ne bir ge­ti­rip gör! Şeý­le aja­ýyp ho­wa­da mu­zeý­den mu­ze­ýe aý­lan­ma­ly! — di­ýip, Lýo­ha öz dü­şen ha­ly­na örän zeý­ren­di.

— Baş­ga çä­re ýok. Bel­ki, sun­gat bi­len aza­jyk ta­n­şar­syň — di­ýip, Žen­ka ýaň­sy­la­dy.

— Se­niň gül­kiň tut­ýar. Bu ýag­da­ýa özüň dü­şen bol­sa­dyň… — di­ýip, Lýo­ha py­şyr­da­dy. Şol pur­sat og­lan­jy­gyň kel­le­si­ne pi­kir gel­di: — Žen­ka, se­nem bi­ziň bi­len git­se­ne. Ser­gi­den soň «Mak­do­nald­sa» bar­mak­çy bol­ýa­rys.

Dos­tu­nyň soň­ky söz­le­ri Žen­ka­nyň sun­gat bi­len ta­nyş­mak is­le­gi­ni iki es­se art­dyr­dy. Ol yla­laş­dy, em­ma bu ser­gi onuň dur­mu­şyn­da tä­ze sa­hy­pa­la­ry aç­jak­dy­gy ba­ra­da he­niz pi­kir ede­nok­dy.

Bir ýa­rym sa­gat­lap Lýo­ha bi­len Žen­ka ses­le­ri­ni çy­kar­man sa­byr et­di­ler. Lýo­ha­nyň daý­za­sy­dyr gy­zy­nyň her çe­ki­len su­ra­tyň ýa­nyn­da ýa­rym sa­gat wag­ty­ny ýi­tir­mek­lik ha­çan ýü­rek­le­ri­ne dü­şer­kä di­ýip og­lan­jyk­lar pi­kir ed­ýär­di­ler. Ola­ryň sa­byr kä­se­si kem-kem­den dol­ma­ga baş­la­dy. Çe­ki­len port­ret­ler­dir peý­zaž­lar­dan ýa­ňa göz­le­ri ga­ma­şyp ug­ra­dy. Il­ki­ba­da og­lan­jyk­lar zal­dan- za­la ge­çen­le­rin­de, kim bi­rin­ji bo­lup müş­de­ri­ler üçin ni­ýet­le­nen kür­si­ni eýe­le­mek üçin ýa­ryş­dy­lar. Em­ma tiz wagt­dan bu zat­lar ola­ry ýa­dat­dy.

Žen­ka in­di dos­tu­nyň eden tek­li­bi bi­len yla­la­şa­ny­na ökün­ýär­di. Eger-de ol ser­gä git­mä­ge ra­zy­lyk ber­me­dik bol­sa, uly gy­zyk­lan­ma bi­len nä­dip ki­tap okap otu­ry­şy­ny ýa-da bag­da we­lo­si­ped bi­len aý­la­ny­şy­ny göz öňü­ne ge­tir­ýär­di. Hä­zir­ki otu­ran ýer­le­rin­de bol­sa ar­ka­ýyn gür­le­şi­bem bo­la­nok­dy, zal­da­ky gök eşik­li haý­bat­ly daý­za­lar üm­süm­li­giň ta­rap­dar­la­ry­dy. Žen­ka­nyň şeý­le­ bir içi gys­ýar­dy we­lin, duý­dan­syz ýag­daý­da yk­bal oňa sow­gat ug­rat­dy otu­ry­ber­di.

Olar bas­gan­çak­lar­dan ýo­ka­ry ga­lyp, hä­zir­kiza­man sun­ga­ty­nyň şe­kil­len­di­riş za­ly­na gel­di­ler. Ul­la­kan göw­rüm­li, ýa­şyl reňk­li, or­ta­ra­syn­dan ýo­gyn ga­ra çy­zyk çe­ki­len eser ola­ryň ün­sü­ni özü­ne çek­di. Bu owa­dan sun­gat «145-nji kom­po­zi­si­ýa» diý­lip at­lan­dy­ryl­ýar­dy.

Žen­ka baş­da hiç za­da dü­şün­me­di, soň­ra on­da gy­zyk­lan­ma duý­gu­sy oýa­nyp, ahy­ry haý­ran gal­ma­dan ýa­ňa ag­zy­ny aç­dy:

— Mu­ňa se­ret­se­ne! Nä­hi­li ma­ny­syz zat!

— Men-ä ga­dy­my eser­le­ri has go­wy gör­ýä­rin. Ol ýer­de bar zat jan­ly ýa­ly şe­kil­len­di­ri­lip­dir — di­ýip, dos­tu­nyň nä­mä haý­ran gal­ýan­dy­gy­na dü­şün­me­ýän Lýo­ha, öz pi­ki­ri­ni aýt­dy.

— Sen hiç za­da dü­şü­ne­ňok! — di­ýip, Žen­ka ja­ny ýan­gyn­ly aýt­dy. — Öz og­lu­ny je­za­lan­dy­ryp du­ran Iwan Groz­ny­nyň ese­ri­ni her bir mu­zeý sa­tyn alyp bi­ler. Em­ma şu­nuň ýa­ly ma­ny­syz su­ra­ty sat­mak üçin ul­la­kan ze­hin ge­rek.

Bu aý­dy­lan­lar bi­len yla­laş­man bol­jak däl­di. Lýo­ha çy­ny bi­len se­ret­se-de, çyr­şa­lan za­dyň nä­me­si­niň üýt­ge­şik­di­gi­ne, ony nä­me üçin bär­den asan­la­ry­na dü­şü­nip bil­me­di.

Beý­le­ki di­war­lar­da-da og­lan­jyk­la­ryň pi­ki­ri­ne gö­rä, ma­ny­sy çuň däl eser­ler asyl­gy dur­dy, her­si-de de­giş­li san­lar bi­len bel­le­ni­len­di. Žen­ka­nyň ün­sü­ni ga­lam bi­len çe­ki­len, ga­ra­la­ma dep­der ýa­ly gö­rün­ýän bir su­rat özü­ne çek­di.

— Nä­hi­li de­rek­siz­lik! — di­ýip, ol gy­gyr­dy. — Beý­le­ki su­rat­la­ra nä­hi­li hem bol­sa ýar­ty bed­re reňk gi­dip­dir. Bu nä­me? Ga­lam bi­len bir zat­lar çyr­şa­lyp­dyr. Me­nem edil şu­nuň ýa­ly bir zat çe­kip, çar­çu­wa sal­sam bir ha­sap bol­ýar. Kim beý­dip akyl­ly­sy­ra­dy­ka?

Žen­ka aw­to­ryň ady­ny oka­jak bo­lup, su­ra­ta ýa­ky­n­rak süýş­di:

— Pi­kas­so!

Žen­ka­nyň kel­le­si­ne ýe­ne bir aja­ýyp pi­kir gel­di. Ol edil şol pur­sat özü­niň sun­gat üçin do­g­lan­dy­gy­na dü­şün­di. Ol kel­le­si­ni eýe­län bu pi­kir ba­ra­da şeý­le­bir düýp­le­ýin pi­kir­len­ýär­di we­lin, hatda «Mak­do­nald­sa» git­mek­çi bo­la­ny­nam unut­dy.

Öýe ge­len­le­rin­de Žen­ka anyk ne­ti­jä gel­di: ol hök­man su­rat­keş bol­ma­ly. Eý­ýäm­den hy­ýa­lyn­da çe­ken su­rat­la­ry­nyň ga­le­re­ýa­da asy­lan­dy­gy, synp­daş­la­ry­nyň mu­ze­ýe aý­la­nyp, ola­ry nä­hi­li geň gal­mak bi­len syn­la­ýan­dy­gy, Si­nit­sy­na­nyň ötünç so­ra­ma­ga ge­lip: «Se­niň ze­hi­ni­ňe ynan­ma­dy­gy­my ba­gyş­la!» diý­ýän­li­gi, Žen­ka­nyň bol­sa gü­nä ge­çi­ji­lik bi­len: «Sen ma­ňa hiç ha­çan dü­şün­me­ýär­diň, em­ma men se­ni ba­gyş­la­ýa­ryn» diý­ýän­li­gi peý­da bol­dy.

Bu hy­ýal­la­ry dur­mu­şa ge­çir­mek üçin ge­rek­li su­rat­la­ry çe­kip, mu­zeý­de ýer­leş­di­räý­mek gal­ýar­dy. Žen­ka bu kyn me­se­lä­niň çöz­gü­di­ni tap­jak bo­lup kän otur­dy. Gö­rüp otur­sa, su­rat­keş bol­mak o di­ýen aň­sat iş däl eken. Mun­dan baş­ga, reňk­le­riň ba­ha­sam ar­zan däl.

Ge­rek­li se­riş­de­le­riň ba­ry­sy­ny sa­tyn alan­dan soň, Žen­ka hä­zir­ki za­man su­rat­keş­le­ri ba­ra­da ki­tap al­dy we iki ge­zek hä­zir­ki za­man sun­ga­ty­nyň mu­ze­ýi­ne­-de gi­dip gel­di. Žen­ka iki hep­de­läp dynç al­man iş­le­di. 39-njy kom­po­zi­si­ýa ýe­tip, port­ret­ler bö­lü­mi­ne geç­di.

Lýo­ha dos­tu­ny da­şa­ryk oý­na­ma­ga ça­gyr­ma­ga ge­len wagt­la­ry, Žen­ka­nyň her ge­zek tä­ze ese­riň üs­tün­de iş­le­ýä­ni­ni gör­ýär­di. Yl­ham çeş­me­si en­tek us­sa­dy terk ede­nok­dy. Gün­le­riň bi­rin­de Lýo­ha dos­tu­nyň öýü­niň bo­sa­ga­syn­dan ät­le­di we­lin, Žen­ka oňa tä­ze çe­ken ese­ri­ni gör­kez­di.

Ka­gy­za çe­ki­len su­rat bi­len de­ňeş­di­re­niň­de maý­myn ja­na­wa­ram owa­dan gö­rün­jek­di. Onuň dört­burç kel­le­si­niň dört­burç gu­lak­la­ry bar. Iki gö­zü­niň bi­ri maň­la­ýyn­da, beý­le­ki­si bol­sa çek­ge­sin­de­di. Gy­şyk çe­ki­len ag­zy bol­sa, onuň gül­ýän­di­gi­ni ýa ag­la­ýan­dy­gy­ny ta­pa­wut­lan­dyr­mak kyn­dy.

— Ýe­ri? — di­ýip, Žen­ka so­ra­dy-da, des­si­ne dos­tu­nyň ýa­ny­na žur­na­ly süý­şür­di. — Pi­kas­soň­ky­ça bar­my?

— Bar.

— Me­nem şeý­le pi­kir­de. Al, bu sa­ňa sow­gat. Ota­gyň­da­ky okuw sto­luň üs­tün­den asar­syň. Wag­ty ge­ler, mu­nuň ba­ha­sy ga­ty ýo­ka­ry ga­lar.

— Ýok, ýok, ge­rek däl — di­ýip, Lýo­ha sow­gat­dan ýüz öwür­di.

Ol mu­ny hiç hi­li pu­la sa­tyn al­jak däl­di, em­ma dos­ty çe­kin­jeň­lik ed­ýän­dir öý­düp, şeý­le diý­di:

— Al, al. Ma­ňa kyn däl. Dos­tum bo­la­nyň üçin ber­ýä­rin.

Mugt­jak zat­dan ýüz öw­rüp dur­mak gel­şik­siz­di. Lýo­ha o di­ýen gy­zyk­lan­ma­sa-­da, dos­tun­dan so­ra­dy:

— Bu ki­miň su­ra­ty?

— Baý-baý, ta­na­ma­dyň­my? Bu sen ahy­ry!

— Men?!

— Ha­wa. Se­ret, gök köý­ne­giň üs­tün­den gy­zyl çy­zy­gam geç­ýär.

— Se­niň pi­ki­riň­çe, bu, ha­ky­kat­da­nam, ma­ňa meň­ze­ýär­mi? — Lýo­ha bu so­ra­gy­ny be­ren­de, onuň se­si öý­ke­den ýa­ňa san­dy­ra­dy.

— Gür­rüň daş­ky meň­zeş­lik ba­ra­da däl-de, su­rat­ke­şiň duý­gu­la­ry hak­da — di­ýip, Žen­ka dü­şün­dir­jek bol­dy we dos­tu­nyň öňün­de baş­ga bir žur­nal­da­ky su­ra­ty açyp, şeý­le diý­di: — Se­niň pi­ki­riň­çe, şu saç­la­ry­ny da­rap otu­ran aýal maş­ga­la meň­ze­ýär­mi?

— Ýok.

— On­da men­den nä­me is­le­ýär­siň? Men su­ra­ta al­ýan­çy däl-de, su­rat­keş. Ta­pa­wu­dy­ny duý­jak bol. Bi­ler bol­saň, men äh­li synp­daş­la­ry­myň su­ra­ty­ny çek­dim. Gel, gör­ke­ze­ýin.

Beý­le­ki synp­daş­la­ry­ny gö­ren Lýo­ha özü­niň ga­ty bir bet­ny­şan däl­di­gi­ne dü­şün­di.

— Bu ýü­zi ser­ho­şyň­ka meň­ze­ýän ütü­len to­wuk kim? — di­ýip, Lýo­ha so­ra­dy.

— Bu Pe­tu­how ahy­ry! Meň­zeş ge­rek? — Žen­ka be­gen­di. — Ser­gi­de gö­räý­se­le­r-ä, gü­lüp he­zil­ler eder­ler.

— Haý­sy ser­gi­de?

— Şah­sy ser­gim­de. Me­ni gös-gö­ni Tret­ýa­kow­ka mu­ze­ýi­ne al­maz­lar. Şo­nuň üçi­nem baş­lan­gyç iş üçin şah­sy ser­gi­mi gur­na­ma­ly.

— Ni­re­de gur­na­jak bol­ýaň? — Lýo­ha dos­tun­dan so­ra­dy.

— Ala­da et­me. Bar zat ba­ra­da oý­lan­dym. Ýy­kyl­jak bol­ýan iki gat­ly ja­ýy bil­ýäň­mi?

Lýo­ha ses­siz­je ba­şy­ny at­dy, Žen­ka bol­sa do­wam et­di:

— Ol ýer­dä­ki adam­lar bireý­ýäm göç­di, ýag­ny şu wagt jaý boş. Müm­kin­çi­li­gi el­den ber­män, ja­ýy ýyk­man­ka­lar on­dan peý­da­lan­ma­ly.

My­da­ma bol­şy ýa­ly, Žen­ka­nyň is­le­gi Lýo­ha­ny ruh­lan­dyr­dy. Şol gü­nüň özün­de og­lan­jyk­lar tä­ze ser­gi ge­çi­ril­jek «sun­gat­lar ga­le­re­ýa­sy­ny» gör­mä­ge git­di­ler we şah­sy ser­gi üçin aras­sa­çy­lyk iş­le­ri­ni geç­di­ler.

Soň­ky gün­le­ri­ni bol­sa ga­py­nyň da­şyn­da ge­rek­li söz­le­ri ýaz­ma­ga sarp et­di­ler hem-de uly harp­lar bi­len:

«HÄ­ZIR­KI ZA­MAN SUN­GA­TY­NYŇ GA­LE­RE­ÝA­SY

ÝEW­GE­NIÝ MOSK­WI­ÇO­WYŇ ŞAH­SY SER­GI­SI» di­ýip ýaz­dy­lar.

Žen­ka harp­la­ryň ýa­nyn­dan çot­ga­la­ry­ňam su­ra­ty­ny çek­di. Ol örän owa­dan bol­dy. Ýaş su­rat­ke­şiň çe­ken äh­li su­rat­la­ry ýe­lim bi­len ýel­me­nil­di. Pe­tu­ho­wyň port­re­ti­ni as­mak­çy bo­lan­la­ryn­da, Lýo­ha dos­tu­ny sak­lap:

— Go­wu­sy, mu­ny aýyr — diý­di.

— Nä­me üçin? Meň­zeş ahy­ry. Sen mu­ny ta­na­dyň-a.

— Bir­den Pe­tu­ho­wam özü­ni ta­naý­sa nä­me? Ta­ýak iýer­siň — di­ýip, Lýo­ha ga­har­ly aýt­dy.

— Sen dü­şü­ne­ňok, mu­ny hök­man gör­kez­me­li, bu sun­gat ahy­ry! — di­ýip, Žen­ka gar­şy çyk­dy.

Lýo­ha bir za­dy anyk bil­ýär­di, ha­çan-da, Žen­ka öz di­ýe­ni­ni tu­tup ug­ran­da, onuň pi­ki­ri­ni üýt­get­jek gü­ma­nyň ýok­dy. Şol se­bäp­de­nem ol şeý­le diý­di:

— Dü­şün­ýän. Ýö­ne, bil­ýäň­mi nä­me, sen in­di di­ňe te­bi­ga­tyň we beý­le­ki zat­la­ryň su­ra­ty­ny çek. Şo­ny has go­wy ba­şar­ýaň. — Için­den bol­sa: «Şol su­rat­la­ryň üçin-ä şap­bat iý­mer­siň» di­ýip pi­kir et­di.

Ahyr­so­ňy, äh­li iş­ler ta­mam­lan­dy. Çe­ken su­rat­la­ry­na se­re­dip, Žen­ka şeý­le diý­di:

— Hem­me zat ka­da bo­ýun­ça ba­rar ýa­ly, gi­ri­şi tö­leg­li et­me­li.

— Goý­sa­na! Şu­la­ry gör­mek üçin ki­miň tö­lä­si ge­ler? — di­ýip, Lýo­ha gar­şy çyk­dy.

— Ge­rek adam tö­lär. Su­rat­la­ryň ser­gi­si — bu se­niň üçin oýun­jak iş däl. Men gi­riş pe­tek­le­ri­ni komp­ýu­ter­de çy­ka­ra­ryn. Esa­sy zat — ka­da­ly ba­ha kes­me­li. Pe­te­giň ba­ha­sy­ny bir rubl ede­li­mi ýa-da gö­ni bä­şi urup goý­be­re­li­mi?

— Bäş et­seň, ur­ma­sa­lar ýag­şy. — Lýo­ha bu ba­bat­da, ha­ky­kat­da­nam, ala­da­lan­ýar­dy.

— Ar­ka­ýyn bol! Men hem­me za­dy me­ýil­leş­dir­dim — di­ýip, Žen­ka he­mi­şe­ki­si ýa­ly aýt­dy.

Žen­ka su­rat­keş­ler ba­ra­da örän köp ki­tap­dyr ma­ka­la­la­ry okap, şeý­le ne­ti­jä gel­di: ha­ky­ky su­rat­ke­şi beý­le­ki­ler­den ta­pa­wut­lan­dyr­ýan zat­la­ryň bi­ri — olar aza­jyk aky­lyn­dan aza­şan. Mu­nuň iň go­wy my­sa­ly — öz gu­la­gy­ny ke­sen su­rat­keş. Gu­la­gy­ny kes­me­dik bol­sa­dy, bel­ki, ol hem beý­le ta­ny­mal bol­maz­dy. Ga­raz, bu örän geň hem-de gaý­ta­lan­ma­jak zat­dy. Žen­ka özü­ne ün­si çek­me­giň baş­ga ýol­la­ry ba­ra­da oý­lan­ma­gy­ny do­wam et­di.

Ol tu­tuş bir sa­gat­lap bu me­se­le bo­ýun­ça pi­kir­le­nip otyr­ka, gö­zi ça­ga­lar ede­bi­ýa­tyn­da çe­ki­len, bo­kur­da­gy­nyň da­şy­na ýag­lyk ora­lan su­rat­ke­şiň şe­ki­li­ne düş­di. Her ta­rap­dan pi­kir eden Žen­ka bir ka­ra­ra gel­di: bu tüýs ge­rek zat. Ýüň ýag­ly­gy ma­ýyň tüp ys­sy­syn­da boý­nu­ňa daň­saň, hök­man ün­si özü­ňe çe­käý­me­li. Bu ke­si­len gu­lak­dan has amat­ly­dy.

Žen­ka tek­je­dä­ki gyş eşik­le­ri­niň ara­syn­dan eje­si­niň ören ak-gök çy­zyk­ly ýag­ly­gy­ny çy­kar­dy-da, boý­nu­na orap, mek­de­be git­di. Ho­wa örän ys­sy­dy. Kö­çe­dä­ki adam­lar geň ga­lyp Žen­ka se­red­ýär­di. Bar zat bol­ma­ly­sy ýa­ly bar­ýar­dy.

Em­ma tiz wagt­dan Žen­ka bu işiň aň­sat bol­ma­ja­gy­na dü­şün­di. Ýag­lyk onuň ýü­re­gi­ne dü­şüp baş­la­dy. Boý­ny şeý­le bir der­läp gi­je­ýär­di we­lin, ol şon­da-da çy­da­jak bol­ýar­dy we: «Gu­la­gy­ny ke­sen ada­ma-­da aň­sat dü­şen däl­dir, em­ma hä­zir ony tu­tuş dün­ýä ta­na­ýar» di­ýip, öz-özü­ni kö­şeş­dir­jek bol­ýar­dy.

Ýaş ze­hin ba­şy­ny dik tu­tup syn­pa gir­di-de, özü­ne ba­kan na­zar­la­ry gör­me­dik bo­lup, otur­ýan ýe­ri­ne geç­di.

— Mosk­wi­çow, nä­me ýag­lyk da­ky­nyp­syň? — di­ýip, Si­nit­sy­na so­ra­dy.

Žen­ka geň gal­ýan ýa­ly edip, gaş­la­ry­ny gal­dyr­dy, em­ma ag­zy­ny açyp ýe­tiş­män­kä, Pe­tu­how gü­lüp:

— Bo­kur­da­gy üşe­ýän­dir — diý­di.

Žen­ka bu söz­le­re üns ber­me­di. Gö­ýä, şu pur­sat uku­dan oýa­nan ýa­ly bo­lup, şeý­le diý­di:

— Hä? Siz nä­me ba­ra­da?

— Ýag­lyk ba­ra­da, ony nä­me üçin da­kyn­dyň? So­wuk­la­mak­dan gork­ýaň­my? — di­ýip, Maý­ka dü­şün­dir­di.

— Hä… bu­my? — Žen­ka bo­kur­da­gy­nda ýy­lan ýa­ly berk gu­şa­lan ýüň ýag­ly­gyň bar­dy­gy­na in­di üns be­ren bol­dy. — Ha­ky­kat­da­nam, ýag­lyk… Ha­çan da­kyn­dym­kam… Ün­sem ber­män­di­rin.

Pe­tu­how:

— Ýü­zi ham­mam­dan çy­kan ýa­ly çym-gy­zyl we­lin, «ün­sem ber­män­di­rin» di­ýen bol­ýar. Aky­lyň­dan aza­şan-a däl­siň? — diý­di.

— Oýun et­mä­ňi goý — di­ýip, Si­nit­sy­na ba­şy­ny ýaý­ka­dy.

— Siz bu zat­la­ra dü­şün­mer­si­ňiz. Mu­nuň üçin baş­ga dün­ýä­niň adam­sy bol­ma­ly. — Žen­ka ýe­ne-de syr­ly gür­le­di.

— Arş­dan gel­me­li­mi? — Maý­ka ýaň­sy­la­dy.

— Mu­ňa se­re­diň, Aý­dan ge­lip­miş, şol se­bäp­de­nem nä­me edip, nä­me goý­ýa­ny­ny bi­le­nok! — Pe­tu­how içi­ni tu­tup gül­mä­ge baş­la­dy.

Si­nit­sy­na hem gül­kü­si­ni sak­lap bil­me­di. Bu bol­sa Žen­ka­nyň nä­zik su­rat­keş ýü­re­gi­ne ýak­ma­dy.

— Pe­tu­how, hä­zir gö­zü­ňi gö­ger­de­rin! — di­ýip, og­lan­jyk ga­har­ly aýt­dy.

— Sy­nany­şyp gör. — Pe­tu­how hiç wagt güý­jü­ni gör­kez­mä­ge gar­şy bo­la­nok­dy.

Üs­tü­ne aba­nyp du­ran äpet Pe­tu­ho­wyň uruş­ma­ga taý­ýar­dy­gy­na dü­şü­nen Žen­ka, şeý­le diý­di:

— Men se­niň bi­len ur­şup, özü­mi ki­çelt­me­rin. Men sa­ňa beý­le lez­ze­ti sow­gat ber­me­rin.

— Nä­me? — di­ýip, Pe­tu­how aý­dy­lan­la­ra dü­şün­män so­ra­dy.

— Gork­dy — di­ýip, Şmy­gy­now öz pi­ki­ri­ni or­ta at­dy.

Si­nit­sy­na Şmy­gy­no­wyň aý­dan­la­ry­na ýyl­gyr­dy, bu ýyl­gy­ryş Žen­ka­nyň sa­byr kä­se­si­ni dol­dur­dy.

— Kim gork­dy?! Men­mi? Siz kim bi­len iş sa­lyş­ýa­ny­ňy­zy bil­ýär­si­ňiz­mi? Bi­ler bol­sa­ňyz, kä­bir­le­ri gu­lak­la­ryn­dan pi­da bol­ýar­lar! Si­zem me­niň gu­lak ke­se­ni­mi is­le­ýär­si­ňiz­mi? — di­ýip, Žen­ka çy­ny bi­len aýt­dy-da, şar­fy­ny ýe­ne bir ge­zek orap, bat­ly ädim­ler bi­len synp­dan çyk­dy.

— Oňa nä­me bol­ýar-aý? — Pe­tu­how bar­ma­gy­ny çek­ge­sin­de aý­lap so­ra­dy.

— Su­rat­keş-dä — di­ýip, Lýo­ha gys­ga­ça dü­şün­dir­di.

— Kim? Mosk­wi­çow­my? Nä­hi­li su­rat­keş­miş? — di­ýip, Pe­tu­how ýe­ne-de gül­mä­ge baş­la­dy, em­ma Žen­ka­nyň dos­ty onuň ta­ra­py­ny çal­dy:

— Post­mo­der­nist, ana nä­hi­li.

— Goý­sa­na! — Maý­ka­da bu aý­dy­la­na ynan­ma­dy.

— Ke­si­len gu­la­gyň bär­de nä­me da­hy­ly bar? — di­ýip, dü­şün­me­dik Si­nit­sy­na gy­zyk­lan­dy.

— Bir su­rat­keş bar, ady Iwan Gog, ol öz gu­la­gy­ny ke­sip­dir.

— Nä­me üçin?

— Ta­ny­mal bol­mak üçin — di­ýip, Lýo­ha dü­şün­dir­di.

— Waý, bir­den Mosk­wi­ço­wam gu­la­gy­ny kes­mek­çi bo­laý­sa? — Si­nit­sy­na çy­ny bi­len ala­da et­mä­ge baş­la­dy. — Edil dä­li­rän ýa­ly, synp­dan nä­hi­li ga­har­ly çy­kyp gi­de­ni­ni gör­me­di­ňiz­mi?

— Onuň aýd­ýan bar za­dy ýa­lan — di­ýip, Pe­tu­how öz di­ýe­ni­ni tut­dy.

Synp­da tä­ze­den peý­da bo­lan Žen­ka:

— Men ýa­lan­çy­my? — di­ýip gy­gyr­dy-da, hem­me ki­şä bil­di­ri­şi­ni mä­lim et­di: — Şu gün sa­gat dört­de hem­me­le­ri şah­sy ser­gi­miň açy­lyş da­ba­ra­sy­na ça­gyr­ýa­ryn.

Jaň ka­kyl­dy, şol se­bäp­li gep-gür­rü­ňi so­ňa goý­ma­ly bol­dy. Gat­na­şy­gy bar­lap otu­ran We­ra Iwa­now­na der ba­syp otu­ran «ýaş ze­hi­ne» ba­kyp, şeý­le diý­di:

— Mosk­wi­çow, çy­kar şar­fy­ňy, bu nä bo­luş?

— Ol su­rat­keş, mu­gal­lym — di­ýip, Ýur­ka otu­ran ýe­rin­den gy­gyr­dy.

— Su­rat­keş­lik di­ýe­niň­de ýa­dy­ma düş­di, Pe­tu­how, ma­te­ma­ti­ka syn­pyn­da se­niň par­taň üs­tü­ni ki­miň çy­zym-çy­zym ede­ni­ni bi­le­ňok­my? — Mu­gal­lym ga­şy­ny çy­typ so­ra­dy.

Mu­gal­ly­myň ga­har­jaň na­za­ry­nyň as­ty­na dü­şen Pe­tu­ho­wyň sun­gat ba­ra­da gür­le­mek is­le­gi şo­ba­da gaç­dy. Synp­daş­la­ry­nyň ün­sü­niň baş­ga za­da so­w­la­ny­ny bi­lip, Žen­ka, ahyr­so­ňy, şar­fy­ny çy­kar­dy we özü­niň «su­rat­keş­di­gi­ni» baş­ga usul­lar bi­len bil­dir­mek ka­ra­ry­na gel­di.

Uzyn gün­läp Žen­ka özü­ni ha­ky­ky su­rat­keş ýa­ly alyp bar­dy: hem­me­ler­den daş­da sak­lan­dy, aram-aram bir wa­jyp zat ba­ra­da pi­kir­len­ýän ýa­ly ýü­zü­ni aşak sal­dy, uly ara­kes­me­de bol­sa, hat­da na­har­ha­na-da git­me­di. Em­ma bu­la­ryň ba­ry­sy boş pi­da­lar bo­lup çyk­dy. Hiç kim onuň ýok­du­gy­nam bil­me­di.

— Žen­ka, se­niň ser­giň ni­re­de geç­ýär? — di­ýip, Si­nit­sy­na sa­pak­lar gu­ta­ran­dan soň so­ra­dy.

— Ýy­kyl­mak­çy bol­ýan iki gat­ly jaý­da — di­ýip, Žen­ka jo­gap ber­di.

— Men bol­sa ser­gi çyn­da­nam bol­ýan­dyr öýt­düm — di­ýip, Si­nit­sy­na gy­nan­dy.

— Bi­ler bol­saň, su­rat­keş­le­riň kö­pü­si bi­rin­ji ser­gi­le­ri­ni üçek­ler­de we şu­ňa meň­zeş ýer­ler­de gur­nap­dyr­lar — di­ýip, Žen­ka aýt­dy. — Gi­riş pe­te­gi tö­leg­li­dir.

— On­da çyn­da­nam ser­gi bol­ýar-da? — di­ýip, Maý­ka gy­zyk­lan­dy.

— Siz nä­me, men oýun ed­ýän­di­rin öýd­ýä­ňiz­mi? — di­ýip, Žen­ka so­ra­ga so­rag bi­len jo­gap ber­di.

— Pe­te­giň ba­ha­sy nä­çe­den? — di­ýip, Pe­tu­how so­ra­dy.

Žen­ka ag­zyn­dan çy­kan in­di­ki sö­ze özi hem haý­ran gal­dy:

— On rubl.

— On rub­ly nä­me üçin al­jak bol­ýaň? — di­ýip, Pe­tu­how gy­zyk­lan­dy.

— Ha­ky­ky su­rat­ke­şiň nä­hi­li bol­ýan­dy­gy­ny gö­rer­si­ňiz. — Žen­ka syr­ly jo­gap ber­di we Lýo­ha bi­len synp­dan çy­kyp git­di.

— Dü­şün­me­dim — di­ýip, Şmy­gy­no­w gor­ku­dan ýa­ňa göz­le­ri­ni pet­re­dip so­ra­dy. — Ol, dog­ru­da­nam, gu­la­gy­ny kes­mek­çi bol­ýar­my­ka?

Ho­wa örän ma­ýyl hem-de ýa­kym­ly­dy, em­ma Žen­ka bi­len Lýo­ha da­şa­ryk çy­ka­nok­dy. Olar ba­sym dur­ky tä­ze­len­mek­çi bo­lan kö­ne hem-de boş ja­ýyň ikin­ji ga­tyn­da otyr­dy­lar. Ga­py­nyň ag­zyn­da: «Hä­zir­ki za­man sun­ga­ty­nyň ga­le­re­ýa­sy…» diý­len ýaz­gy bar­dy.

— On rubl diý­mek nä­dip di­li­ňe gel­di? Bä­rik hiç kim mug­tam gel­mez — di­ýip, Lýo­ha öz pi­ki­ri­ni aýt­dy. Ol: «Sun­gat halk üçin amat­ly bol­ma­ly» di­ýen ga­ra­ýyş­da­dy.

Žen­ka ýal­ňy­şy­na özi hem go­wy dü­şün­ýär­di, em­ma mu­ny boý­nu­na ala­sy gel­mä­ni se­bäp­li, şeý­le diý­di:

— Baş­ga alaç ýok. Adam­lar hiç wag­tam da­na­la­ry ka­bul ede­nok­lar.

Bir­den äpiş­gä­niň ýa­nyn­da du­ran Lýo­ha­nyň ba­şy aý­la­nyp, çep gö­zi çe­ken ýa­ly bol­dy. Ol:

— Adam­lar — di­ýip gy­gyr­dy.

— Nä­me?

— Adam­lar gel­ýär. — Lýo­ha eli bi­len ba­gy gör­kez­di.

Žen­ka der­rew ýe­rin­den tur­dy we geň gal­mak­dan ýa­ňa göz­le­ri­ni pet­ret­di. «Ga­le­re­ýa» ta­rap­dan ýig­ri­mi tö­we­rek adam gel­ýär­di. Sun­gat bi­len ta­nyş­mak­çy bol­ýan­la­ryň ara­syn­da di­ňe og­lan­jyk­la­ryň synp­daş­la­ry däl-de, eý­sem, beý­le­ki syn­pyň ça­ga­la­ry hem bar­dy.

— Ha­ny, Lýo­ha, pe­tek­le­ri sa­typ baş­la, men bär­le­ri­ni aza­jyk aras­sa­laş­dy­ra­ýyn. — Og­lan­lar ala-goh bo­lup aşak düş­dü­ler.

Pe­tek­le­riň ba­ry­sy göz açyp-ýu­ma­sy sa­lym­da sa­tyl­dy. Ha­çan-da, hem­me­ler ja­ýyň içi­ne gi­ren­de, Žen­ka myh­man­la­ry ikin­ji ga­ta ta­rap ýol­la­dy, ol ýer­de ser­gi­niň esa­sy bö­le­gi ýer­leş­ýär­di. Žen­ka her bir çe­ki­len ese­ri he­zil edip, çy­ny bi­len gör­kez­ýär­di we ma­ny­sy­ny dü­şün­dir­ýär­di. Lýo­ha­ny diň­läp, Pe­tu­ho­wyň port­re­ti­ni aýy­ran­dy­gy­na örän gy­na­nan­dy­gy­ny aý­dyp, ser­gi­ni «Dost­luk» di­ýip at­lan­dy­ry­lan kom­po­zi­si­ýa bi­len jem­le­di-de:

— So­ňy — di­ýip, Žen­ka ýyl­gyr­dy.

Hiç kim ýe­rin­den goz­gan­man, oňa se­red­ýär­di. Myh­man­lar nä­me­dir bir za­da ga­raş­ýar­dy. Žen­ka how­sa­la dü­şüp ug­ra­dy, Lýo­ha bol­sa bir za­da göz ýe­tir­di: ba­sym ola­ryň su­wu­na de­ger­ler.

— So­ňy — di­ýip, Žen­ka ýe­ne bir ge­zek se­si­ni san­dy­ra­dyp aýt­dy.

— O nä­hi­li so­ňy? Gu­lak nä­me? — di­ýip, Pe­tu­how ýat­lat­dy.

— Nä­hi­li gu­lak? — Žen­ka he­ni­zem özün­den nä­me is­le­ýän­dik­le­ri­ne dü­şü­ne­nok­dy.

— Nä­hi­li-dä? Sen edil Iwan­my, nä­me­mi, ga­raz, şo­nuň edi­şi ýa­ly gu­la­gy­my kes­jek di­ýip­diň.

— Wan Gog ýa­ly. — Žen­ka bu ýal­ňy­şy özi dü­zet­di.

— Ana-ana, şol — di­ýip, Pe­tu­how aýt­dy.

— Men beý di­ýip söz ber­me­dim — di­ýip, Žen­ka aýt­dy.

— Aýt­dym-a, gor­kar di­ýip. — Şmy­gy­now bur­nu­ny ka­na­gat­la­nar­ly çek­di.

— On­da biz on rub­ly nä­mä üçin tö­le­dik? — di­ýip, Pe­tu­how gy­gyr­dy. — Ha­ny, pul­la­ry­my­zy yzy­na ber.

Olar su­rat­ke­şiň we onuň kö­mek­çi­si­niň da­şy­na aý­lan­dy­lar. Žen­ka bol­sa için­den Lýo­ha «Pe­tu­ho­wyň port­re­ti­ni aýyr» di­ýe­ni üçin sag bol­sun aýt­dy. Lýo­ha­nyň öň­dengö­rü­ji­lik­li sy­ýa­sa­ty me­se­lä­ni uruş­syz çöz­megi ba­şart­dy. Em­ma top­la­nan pul­lar bi­len my­da­ma­lyk hoş­laş­ma­ly bol­dy.

Žen­ka bi­len Lýo­ha bo­şap ga­lan ga­le­re­ýa­da ýe­ke öz­le­ri gal­dy­lar.

— Sen go­wy syp­dyň, me­niň bol­sa öz ýig­ri­mi rub­ly­mam al­dy­lar — di­ýip, Lýo­ha ga­har­lan­dy.

— Pul we sun­gat — bu­lar bir-bi­ri­ne ga­bat gel­me­ýän zat­lar — di­ýip, Žen­ka öz fi­lo­so­fi­ki pi­ki­ri­ne no­kat goý­dy-da, iň soň­ky ge­zek «sun­ga­tyň ga­le­re­ýa­sy­na» göz aý­lap, bär­den git­mek bi­len bol­dy.

— Bu su­rat­lar nä­me? — di­ýip, Lýo­ha dos­tu­nyň yzyn­dan gy­gyr­dy.

Žen­ka jo­gap ber­me­di. Ol eý­ýäm be­ýik su­rat­keş bol­ma­jak­dy­gy­na göz ýe­ti­rip­di. Ser­gi­ler­de-de onuň su­rat­la­ry­ny däl-de, haý­sy­dyr bir Wan Go­gyň su­rat­la­ry­ny sa­tar­lar. Ýö­ne bir ta­rap­dan, onuň gu­lak­la­ry ýe­rin­de­di.

(Dowamy bar).

Rus di­lin­den ter­ji­me eden Aý­se­nem NU­RY­ÝE­WA

Makalany PDF görnüşde ýükle