Ylýas (He­ka­ýa)

Отkitapcy

Ylýas (He­ka­ýa)

Lew TOLSTOÝ,
rus ýazyjysy

Ufim gu­ber­ni­ýa­syn­da Yl­ýas at­ly bir baş­gyrt bar­dy. Ka­ka­sy ony öýe­ren­den soň, azow­lak do­war he­mem gara mal gal­dyr­dyda, dün­ýä­si­ni tä­ze­le­di. Şol wagt­lar Yl­ýa­syň ga­py­syn­da ýe­di sa­ny baý­ta­ly, iki syg­ry he­mem ýig­ri­mä go­laý goý­ny bar­dy. Ýö­ne Yl­ýas baý­ly­ga ym­ty­lyp, ir er­tir­den gi­jag­şa­ma çen­li zäh­met çek­di, äh­li ki­şi­den ir tu­rup, hem­me­den soň ýat­dy he­mem ýylýyl­dan ba­ýa­mak bi­len bol­dy. Yl­ýas şu­nuň ýa­ly dur­muş­da otuz bäş ýyl ýa­şap, sü­risü­ri ma­la eýe bol­dy, ul­la­kan mülk edin­di.

Onuň iki ýüz sa­ny aty, ýüz el­li sa­ny iri şah­ly ma­ly he­mem bir müň iki ýüz sa­ny dowary bar­dy. Onuň mal­la­ry­ny ta­la­ban­la­ry ba­kar­dy, hyz­mat­çy aýal­lar bol­sa baý­tal­la­ry­dyr sy­gyr­la­ry­ny sa­gyp, on­dan gy­myz, ýag, peý­nir alar­dy­lar. Yl­ýa­syň äh­li za­dy bar­dy, tö­we­re­giň adam­la­ry Yl­ýa­syň dur­mu­şy­na gö­zü­gi­di­ji­lik bi­len ga­rar­dy. «Yl­ýas nä­hi­li bagt­ly adam, onuň äh­li za­dy bar, dur­mu­şyň hö­zi­ri­ni gör­ýär» di­ýip, olar gür­rüň eder­di. Şon­dan soň özi ýa­ly adam­lar Yl­ýas bi­len gat­na­şyk açyp, uzak ýer­ler­den myh­man ge­lip ug­ra­dy. Ol ge­len ada­my ka­bul edip, iý­di­ripiçi­rer­di, öýü­ne kim gel­se ge­läý­sin, öňün­de çaý, na­har, gy­myz go­ýup, der­rew go­ýun so­ýar­dy. Eger myh­man köp­räk bol­sa, on­da iki go­ýun ýada ulu­rak mal so­ýar­dy.

Yl­ýa­syň iki og­ly, bir gy­zy bar­dy. Ol ogul­la­ry­ny öýe­rip, gy­zy­ny çy­kar­dy. Or­ta­tap ýa­şa­ýar­ka­lar ogul­la­ry ka­ka­sy bi­len deň zäh­met çe­ki­şer­di, ýyl­ky­dyr go­ýun sü­rü­le­ri­ne öz­le­ri gözgu­lak bo­lar­dy, ýö­ne gurp­la­nyp ug­ran­la­ryn­dan soň ýa­ra­maz pi­şä baş goş­du­lar. Og­lan­la­ryň ulu­sy­ny da­wa­ly ýa­ka­la­şyk­la­ryň bi­rin­de he­läk bol­dy, beý­le­ki­si­ne bol­sa ýa­ra­maz ge­lin du­şup, ata­sy­na gu­lak as­man ug­ra­dy, şo­nuň üçi­nem Yl­ýa­sa onuň rys­gy­ny aý­ry­la­mak­dan baş­ga alaç gal­ma­dy.

Yl­ýas gö­çü­ren og­lu­nyň üs­tü­ne öý tu­tup, mal­la­ry­nyň bir bö­le­gi­ni ber­di. Şo­nuň yz ýa­ny dowarlaryna ke­sel de­gip, kö­pü­si he­läk bol­dy. Soň bol­sa ýyl gu­rak ge­lip, otiý­miň ala­da­sy­ny edip bol­ma­dyda, mal­la­ry­nyň ha­sam azal­ma­gy­na ge­tir­di. Üs­te­si­ne, gyl­ýal sü­rü­si­ni­ňem bir bö­le­gi­ni gyr­gyz­lar sü­rüp git­di.

Yl­ýa­syň dur­mu­şy git­di­gi­çe pe­se dü­şüp, özü­ni­ňem güngün­den gur­ba­ty gaç­ýar­dy. Ol ýet­miş ýa­şy­na ýe­ten­de aňyr­syn­da du­ran zat­la­ry­ny — ha­ly­la­ry­ny, at­la­ry­nyň eýer­le­ri­ni, ga­ra öý­le­ri­ni, iň so­ňun­da bol­sa mal­la­ry­ny sa­tyş­dy­ryp, äh­li zat­dan çyk­dy. elin­de hiç za­dy­nyň gal­man­dy­gy­ny özem duý­man, ýa­şy­nyň so­ňun­da ada­ty adam­lar ýa­ly ýa­şa­ma­ly bol­dy. Yl­ýa­syň di­ňe mül­ki, eg­nin­dä­ki eşi­gi, pos­su­ny, pa­pa­gy, aýa­gyn­da­ky ýe­ňil­jek köw­şi he­mem aýa­ly ŞamŞe­ma­gi ga­lyp­dy, olam özi ýa­ly san­dan ga­lan gar­ry­dy. Gö­çüp gi­den og­ly bär­si­ni taş­lap, uzak bir ýer­le­re gi­dip­di, gy­zy bol­sa ýo­ga­lyp­dy, şo­nuň üçi­nem gar­ry­la­ra kö­mek ede­re adam ýok­dy.

Ola­ra goň­şu­sy Mu­ham­met­şa­nyň haý­py gel­di. Ol or­ta­ça ýa­şa­ýan päk ýü­rek­li adam­dy. Goňşusy Yl­ýa­syň eden ýag­şy­lyk­la­ry­ny ýat­lap, re­hi­mi in­dide, şeý­le diý­di: «Aýa­ly­ňam alda, meň­kä gel. Tom­su­na güý­jüň ýet­di­gin­den mel­le­gim­de iş­lär­siň, gy­şy­na bol­sa mal­la­ry­ma se­re­der­siň, aýa­lyň ŞamŞe­ma­gi bol­sa gyl­ýal­la­ry sa­gyp, gy­myz eder. Si­zi iý­di­re­rin, içi­re­rin, göw­nü­ňi­ziň is­län za­dy­ny men­den ar­ka­ýyn so­rap bi­ler­si­ňiz». Yl­ýas oňa min­net­dar­lyk söz­le­ri­ni aýdyp, aýa­ly bi­len onuň­ky­da işe dur­dy. Il­ki agyr dü­şen ýa­lam bol­sa, soň­ra öw­re­niş­di­ler, şeý­di­bem gar­ry­lar güýç­le­ri­niň ýet­di­gin­den zäh­met çe­kip ug­ra­dy­lar.

Ho­ja­ýy­na bu­lar ýa­ly adam­la­ry sak­la­mak peý­da­ly­dy, se­bä­bi gar­ry­lar öň ho­ja­ýyn bo­lup gö­rüp­di he­mem öz­le­rin­den edil­ýän ta­la­ba dü­şün­ýär­di­ler. Şo­nuň üçi­nem ýal­ta­lyk et­män, güýç­le­ri­niň ýet­di­gin­den iş­le­ýär­di­ler. Ýö­ne mer­te­be­li adam­la­ryň şu­nuň ýa­ly pe­se ga­ça­ny­ny gör­mek Mu­ham­met­şa ga­ty agyr deg­ýär­di.

Gün­ler­de bir gün Mu­ham­met­şa­nyň öýü­ne uzak ýer­den saw­çy gel­di, ola­ryň ýa­nyn­da mol­la­la­ram bar­dy. Mu­ham­met­şa go­ýun so­ýup, myh­man­la­ry­na hez­zethor­mat et­di. Olar ha­ly­nyň üs­tü­ne ýa­zy­lan ýe­lek dü­şek­çä­niň üs­tün­de gü­mürýa­myr edip otu­ryş­la­ry­na gy­myz iç­ýär­di­ler. Şol wagt Yl­ýas öz işi­ne güm­ra bo­lup, myh­man­la­ryň otu­ran ja­ýy­nyň ga­py­sy­nyň ag­zyn­dan ge­çip git­di. Ony gö­ren Mu­ham­met­şa myh­man­la­ry­na ga­rap şeý­le diý­di:

— Şol ga­pyň de­ňin­den ge­çip gi­den gar­ry­ny gör­dü­ňiz­mi?

— Gör­dük — di­ýip, myh­man jo­gap ber­di — o gar­ryň nä­me­si üýt­ge­şik?

— Onuň üýt­ge­şik ýe­ri — ol bi­ziň il­kin­ji ba­ýy­myz. Ady­nada Yl­ýas diý­ýär­ler, bel­ki, eşi­den­siň?

— El­bet­de, eşit­dim — di­ýip, myh­man jo­gap ber­di — gör­me­sinä gö­re­mok, ýö­ne atowa­za­sy­ny uzak­lar­dan eşid­ýär­dik.

— In­di onuň elin­de baý­ly­gy gal­ma­dy. Ga­pym­da hyz­mat ed­ýär, aýa­ly bol­sa mal­la­ry­my sag­ýar.

Myh­man geň ga­lyp, kel­le­si­ni ýaý­kap otu­ry­şy­na şeý­le diý­di:

— Gör­ýän we­lin, «bagt» di­ýen za­dam edil çar­hy­pe­lek ýa­ly aý­la­nyp du­ran zadow, bi­ri­niň eze­ne­gin­den gal­dyr­sa, ýe­ne bi­ri­ni ýe­re sok­ýar… Ýe­ri on­soň, öň­ki dur­mu­şy­ny küý­säp, gar­ryň ýü­re­gi gy­sa­nok­my?

— Kim bil­ýär, öz işi­ni edip, asu­da dur­muş­da ýa­şap ýör.

— Onuň bi­len gür­leş­sem bo­lar­my? — di­ýip, myh­man so­ra­dy. — Onuň ýa­şaý­şy ba­ra­da so­ra­sym gel­ýär.

— El­bet­de, bo­lar — di­ýip, ho­ja­ýyn aýt­dyda, ga­py­dan kel­le­si­ni çy­ka­ryp:

— Ba­baý, ( Babaý — Başgyrtça atam diýmegi aňladýar.) öýe girde, gy­myz iç, aýa­ly­ňam ça­gyr — di­ýip gy­gyr­dy.

Yl­ýas aýa­ly­ny alyp gel­di. Ol ho­ja­ýy­ny­dyr myh­man­la­ry bi­len sa­lam­laş­dyda, do­ga okap, ga­py­nyň ag­zyn­da çom­mal­dy; aýa­ly bol­sa tu­ty­nyň aňyr­sy­na ge­çip, öý bi­ke­si­niň ýa­nyn­da otur­dy.

Yl­ýa­sa bir oka­ra gy­myz ber­di­ler. Ol min­net­dar­lyk hök­mün­de baş eg­dide, gy­myz­dan owurt­lap, yzy­na uzat­dy.

— Aýt­sa­na, atam — di­ýip, myh­man sö­ze baş­la­dy — bi­zi gö­rüp öň­ki dur­mu­şyň ýa­dy­ňa düş­ýän­dir, ýü­re­giň gys­ýan bol­ma­gy müm­kin, çün­ki öň bol­çu­lyk­da ýa­şan bol­saň, hä­zir dur­mu­şyň ky­ny­ny baş­dan ge­çir­ýäň.

Yl­ýas gü­lüm­si­re­dide, şeý­le diý­di:

— Sa­ňa haý­sy dur­mu­şyň bagt ge­tir­ýä­ni­ni aýt­sam ynan­mar­syň, go­wu­sy, mu­ny aýa­lym­dan so­ra. Aýal hal­ky­nyň göw­nün­dä­ki di­lin­de bol­ýar, ol sa­ňa ha­ky­ka­ty aý­dar.

On­soň myh­man tu­ty­nyň aňyr­syn­da otu­ran kem­pi­re ýüz­len­di:

— Ene jan, aý­dyp otur, sen öň­ki dur­mu­şyň­da bagt­ly­dyň­my ýa hä­zir­kiň­de?

ŞamŞe­ma­gi tu­ty­nyň aňyr­syn­dan sö­ze baş­la­dy.

— Og­lum, ada­mym bi­len el­li ýyl bo­le­lin dur­muş­da ýa­şa­sa­mam, bagt di­ýen za­dyň nä­me­di­gi­ni bil­me­dim. Ine, in­di iki ýyl bä­ri eli­miz­de hiç za­dy­myz gal­man, il de­ňin­de ýa­şap ug­ra­dyk. Ha­ky­ky bag­ty di­ňe şu dur­muş­dan tap­dyk, şo­nuň üçi­nem bi­ze baş­ga hi­li bagt ge­rek däl.

Bu gür­rü­ňe myh­ma­nam, ho­ja­ýy­nam geň ga­lyp­dyr, şo se­bäp­li kem­pi­riň ýü­zü­ni gör­mek üçin ol ýe­rin­den tu­rup, tu­ty­ny sy­ryp­dyr. Kem­pir gü­lüm­si­räp adam­sy­na se­red­ýär­di, adam­sam ýyl­gy­ryp otyr­dy. Özü­ne yna­nyl­ma­ýa­ny­ny du­ýan kem­pir söz­le­ri­ni ýe­ne bir ge­zek tek­rar­lap­dyr:

— Oýun ede­mok, og­lum, ga­ra çy­nym! Baý­kak ýa­rym asyr bag­tyň göz­le­gin­de bol­sa­gam, ta­pan za­dy­myz bol­ma­dy; hä­zir hiç za­dy­myz ýo­gam we­lin, diý­seň bagt­ly. Bi­ze baş­ga hi­li bagt ge­rek däl.

— Si­ziň bag­ty­ňy­zyň sy­ry nä­me­de?

— Oň sy­ry şun­da: baý ýa­şa­ýar­kak ra­hat­lyk di­ýen za­dy bil­mez­dik, gür­leş­mä­ge, yba­dat et­mä­ge, hat­da do­ga oka­ma­gada wag­ty­myz bol­maz­dy. Işala­da­myz ýe­tik­di. Kä­wagt myh­man­çy­ly­ga gi­der­dik, kä­wagt myh­man ge­ler­di, on­soň ola­ryň göw­nün­den tur­mak üçin sö­wüş eder­dik, sy­lagsow­gat be­rer­dik. Iş­gär­ler ha­ky­my­zy iý­mez ýa­ly ola­rada gözgu­lak bol­ma­ly bol­ýar­dy, olar bol­sa işi­ňi et­män, süý­jisüý­ji iý­şip, he­zil edip ýat­ma­gyň ala­da­syn­da­dyr. Bu­lar­dan baş­ga, «Mö­jek ge­lip ta­ýy­my ýada gö­lä­mi alyp gi­däý­me­sin, og­ru­lar sü­ri­me de­gäý­me­sin» di­ýip ala­da eder­siň. Dü­şe­gi­ňe ge­çip uk­la­jak bo­lar­syň we­lin, gö­zü­ňe uky gel­mez, se­bä­bi go­ýun­lar gu­zu­la­ry­ny ba­syp he­läk et­me­gi müm­kin, on­soň gi­dip bar­lap gaý­dar­syň. Tä­ze­den dü­şe­gi­ňe ge­çip ýa­ňy bir uk­la­jak bo­lar­syň we­lin, ýe­ne bir zat biyn­ja­lyk eder — gyş üçin otiý­mi ni­re­den ta­pyp bor? Bu­lar­dan baş­ga, gar­ry bi­le­nem sö­züň alyş­maz. Ol eý­le diý­ýän bol­sa, sen beý­le di­ýer­siň, on­soň sö­gü­şip, je­del­le­şip ug­rar­syň. Ine, şeý­dip öm­rü­mi­ziň ag­ram­ly bö­le­gi­ni ala­da bi­len ýa­şap, bagt di­ýen za­dyň nä­me­di­gi­ni bil­me­dik.

— In­di nä­hi­li?

— In­di gar­ry bi­len yla­la­şyk­ly, asu­da dur­muş­da ýa­şa­ýas, je­del, ala­da ede­rede hiç za­dy­myz ýok. Bi­ziň bar ala­da­myz — ho­ja­ýy­ny­my­zyň göw­nün­den tur­mak. Biz­den zy­ýan çek­mez ýa­ly güý­jü­mi­ziň ýet­di­gin­den ga­py­syn­da zäh­met çek­ýäs. Iý­mä­geiç­mä­ge za­dy­myz, ýak­ma­ga odu­ny­myz, geý­mä­ge pos­su­ny­myz bar. Gür­leş­mä­ge, yba­dat et­mä­ge, dur­mu­şyň şat­ly­gy­ny duý­ma­ga wag­ty­myz bar. Ha­wa, og­lum, el­li ýyl bagt göz­läp, ony di­ňe şu wagt tap­dyk.

Myh­man­lar gü­lüş­di.

Yl­ýas bol­sa şeý­le diý­di:

— Gü­lüş­mäň, dost­larym, bu oýun iş däl, adam öm­ri. Öň­ler «Baý­ly­gy­my­zy ýi­tir­dik» di­ýip ag­la­şar­dyk, ýö­ne in­di ha­ky­ka­tyň nä­me­di­gi­ne dü­şün­dik. On­so­ňam bu gür­rü­ňi özü­mi­ze gö­wün­lik ber­mek üçin aý­dam­zokda, si­zi­ňem bi­le­ni­ňi­zi is­le­ýäs.

Mu­ny eşi­den mol­la şeý­le di­ýip­dir:

— Diý­seň pa­ra­sat­ly söz, Yl­ýas ha­ky­ka­ty aýd­ýar, bu söz­ler di­ni ki­tap­lar­dada bar.

Şon­dan soň myh­man­lar gü­lüş­me­le­ri­ni bes edip, pi­ki­re ba­typ­dyr­lar.

Ter­ji­me eden R. GUR­BAN­NE­PE­SOW
image_pdfMakalany PDF görnüşde ýükle

Awtoryň başga makalalary:

  1. «Hristosyñ diwanasy»: Lew Tolstoý
  2. Tolstoý watansöýüjilige garşy
  3. Истинный патриотизм и героизм в понимании Л.Н.Толстого
  4. Истинный и ложный патриотизм в романе Л.Н.Толстого «Война и мир»
  5. Хаджи-Мурат -4/ продолжение
  6. Хаджи-Мурат -11/ продолжение
  7. Хаджи-Мурат -12/ продолжение
  8. Хаджи-Мурат -20/ окончание
  9. Dogruçyl kazy / hekaýa
  10. Hakykatyñ yzynda: Lew Tolstoýyñ ömri we pikirleri